یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

گفت‎وگو :حمید کرمی

تأثیر جلالت شیخ طوسی برعظمت حوزه نجف

حوزه علمیه نجف دوره‎‎های فراز و فرود مختلفی را پشت سر گذاشته اما سابقه هزار ساله و به یادگار گذاشتن چهره‎‎های ماندگار، ابهتی ویژه به این حوزه علمیه بخشیده است. از همین رو درباره تاریخچه حوزه نجف و سیر تطور آن با حجت‎الاسلام والمسلمین محمد سعیدی نجفی به گفت‎وگو نشستیم.


ماجرای مهاجرت شیخ طوسی به نجف و تأسیس حوزه علمیه این شهر چگونه بوده است؟

در دهه اول و دوم اقامت شیخ مفید در بغداد زمام امور این شهر به دست شیعیان بود و شیعیان از اقتدار و نفوذ شایانی برخوردار بوده و مراکز علمی و فرهنگی نیز توسعه چشمگیری یافته بود. شیخ طوسی پس از اقامت در بغداد، در زمان شیخ مفید به شرح کتاب«المقنعه» پرداخت و نام آن را «تهذیب الاحکام» گذاشت. پس از وفات سید مرتضی، مقام والای مرجعیت به شیخ منتقل گردید. برجستگی علمی و نفوذ مذهبی و اجتماعی شیخ موجب شد که خلیفه عباسی کرسی علم کلام را به وی اعطا کند اما دیری نپایید که با ورود طغرل بیک به بغداد در سال 448، مخالفین به منزل وی یورش برده و کتابخانه و کرسی علم کلام و دیگر وسایل منزل وی را به آتش کشیدند و شیخ ناچار به نجف اشرف هجرت کرد.

وقتی شیخ به نجف هجرت کرد، شرایط علمی و اجتماعی نجف چگونه بود؟

به‎نظر می‎رسد که نجف قبل از هجرت شیخ از عمران و آبادی و رونق و علم بی‎نصیب بوده و فقط مزار امیرالمؤمنین (علیه‎السلام) در آنجا قرار داشته و جز گروهی که کارشان خدمت به زوار بوده است دیگر کسی در آن منطقه سکونت نداشته است. هنگامی که شیخ طوسی به نجف اشرف قدم نهاد، جایی به نام حوزه رسمی کنونی در آن‎جا وجود نداشت بلکه افراد اندکی به‎صورت محدود و مخفی به تعلیم و تعلم علم آل محمد مشغول بودند اما با هجرت شیخ طوسی به نجف، تعداد دیگری از علما و شاگردان او هجرت می‎کنند و سنگ تأسیس حوزه بزرگ نجف اشرف گذاشته می‎شود. افرادی که به دروس حوزوی علاقه‎مند بودند، از اقصی نقاط کشورهای اسلامی به نجف اشرف مسافرت می‎نمودند و بدین صورت اندک اندک نجف اشرف محوریت یافت.

حوزه نجف تا کنون چه دوره‎‎هایی را پشت سر گذاشته است؟

در مقاطع اولیه حوزه نجف رشد کمی و کیفی خوبی یافت و این عظمت و شکوه حوزه نجف و جلالت شیخ طوسی چنان سایه افکنده بود که تا مدت‎‎ها کسی جرأت تعرض و نقد نظرات شیخ طوسی را نداشت تا این‎که علامه حلی که از بزرگان و مفاخر شیعه است، ظهور و بروز پیدا می‎کند و حوزه علمیه آن منطقه شکل گرفته و آراء و نظرات شیخ مورد نقد و بحث قرار می‎گیرد. در کنار حوزه‎های علمیه حله و نجف، آرام آرام حوزه علمیه کربلا نیز رشد یافته و شکل و شمایل دیگری به خود می‎گیرد. با ظهور مکتب حله، حوزه نجف اندک اندک از حالت انحصاری خارج می‎گردد و حوزه حله نیز به‎عنوان یک حوزه پربرکت در کنار حوزه نجف شهرت می‎یابد. با هجرت ابن فهد حلی و بعد از او سید بحر العلوم به نجف، دوباره حوزه علمیه این شهر رونق دیرینه خود را بازمی‎یابد و با رشد و گستردگی بیشتری مواجه می‎شود به‎گونه‎ای که در عصر‎های بعد شاهد بزرگانی مانند شیخ مرتضی انصاری، شیخ جعفر کاشف الغطاء و شیخ حسن نجفی معروف به صاحب جواهر هستیم که هر یک به سهم خود در شکوفایی حوزه نجف مؤثر بوده‎اند و بعد از ایشان در دوره معاصر نیز شخصیت‎‎های بزرگ دینی مانند میرزای نایینی، آقا ضیاء عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و... هر یک به اندازه توان خود در عظمت و رونق حوزه بزرگ نجف نقش‎آفرینی داشتند. بهترین ویژگی‎های این دوران، شکوفایی بیشتر حوزه‎‎های علمیه و ساخت مدارس جدید و تنوع درسی است.

وضعیت حوزه نجف در زمان حزب بعث چگونه بود؟

با ظهور حزب بعث به‎تدریج دوران رکود حوزه علمیه نجف آغاز شد. تخریب مدارس علمیه، تاراج آثار خطی حوزه‎‎های علمیه، ترور و اعدام شخصیت‎‎های بزرگی مانند سید محمد باقر صدر و خواهر فاضله‎اش بنت الهدی و... از آثار نامبارک این دوران است اما با زعامت مطلقه آیت‎الله خویی در نجف و تدابیری که بزرگان نجف اندیشیدند، حوزه نجف همچنان پایدار ماند.

مهمترین تفاوت حوزه نجف با حوزه قم و جاهای دیگر چیست؟

نعمتی که اختصاص به حوزه نجف دارد، مجاورت حرم علوی است و بی‎شک مجاورت با حرم امام علی (علیه‎السلام) و زمین مقدس این شهر در شکوفایی حوزه نجف بی‎تأثیر نیست و از برکات این مجاورت این است که انسان در حداقل وقت، بیشترین بهره را می‎برد. البته این خفقان و فشاری که شهر نجف دید، شهر قم شاهد نبود؛ حتی در دوران رژیم ستمشاهی سختی‎‎ها به این حد نرسید.

جایگاه سیاسی حوزه نجف و نقش آن در تحولات اجتماعی چگونه بوده است؟

حوزه نجف به‎خاطر مقبولیت و جایگاه مردمی همواره در تحولات بزرگ اجتماعی نقش‎آفرینی کرده است. قیام مردم عراق در انقلاب «ثوره العشرین» علیه انگلیس به دستور میرزای شیرازی و شکست انگلستان، تحریم تنباکو و تأثیر نجف در انقلاب مشروطه ایران از اموری است که قابل انکار نبوده و نجف نقش عظیمی در این رویدادها داشته است. در دوره معاصر نیز حرکت آیت‎الله سید محسن حکیم و مقابله با حرکت‎‎های کمونیستی و فتوای الحاد کمونیست‎ها از دیگر تأثیرات اجتماعی این حوزه بزرگ بوده است.

شرایط کنونی در حوزه علمیه نجف چگونه است؟

با سقوط حزب بعث حوزه‎‎های عراق رو به گسترش و توسعه نهاده و حضرات آیات سیستانی، حکیم، بشیر نجفی و فیاض در رأس امور حوزه‎‎های علمیه قرار گرفتند و در نتیجه حرکت نسبتا خوبی برای گسترش حوزه نجف و بین‎المللی شدن آن صورت گرفت. در حال حاضر حدود ده هزار طلبه در حوزه‎ نجف مشغول تحصیل هستند که حدود دو هزار نفر از آنها بالاترین سطوح علمی حوزه را طی می‎کنند. اکنون روند رو به رشد این حوزه قابل توجه بوده و خوشبختانه مدارس زیادی در حال ساخت و توسعه است


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۱/٦/٧ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد