یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

قبل از پرداختن به عرفان سیاسی امام، باید معنای عرفان روشن شده و سپس معنای پسوند‎های عرفان روشن شود، چراکه گاهی گفته می‎شد عرفان عبادی، عرفان سیاسی و... . عرفان به دو شعبه‎نظری و عملی منشعب می‎شود و اگر این دو شعبه به خوبی تبیین شود، عرفان سیاسی هم معنای خود را پیدا می‎کند.


نگاهی به‎معنای عرفان مصطلح
عرفان در اصطلاح به معنای شناخت خدای متعال است، منتهی شناخت انسان نسبت به خداوند دو مرحله کلی دارد؛ اول مرحله شناخت عقلانی که به واسطه آن، ابزار‎ها و راه‎‎هایی برای عقل قرار داده شده است و انسان مفاهیم اولیه و بدیهی را پایه مسائلی نظری قرار می‎دهد و در امور ماورای طبیعت و حق متعال که غیب مطلق است، به درکی می‎رسد مانند: شناخت عقلانی خداوند متعال، وحدانیت حق تعالی در ابعاد مختلف آن، وحدانیت افعالی و صفاتی که با توحید افعالی و صفاتی شناخته می‎شود؛ گاهی با تعبیرات عمومی‎تری که در قرآن بیشتر به آن‎ها توجه شده و از آن به توحید ربوبی تعبیر می‎شوند که شامل ربوبیت تکوینی و تشریعی و شناخت هدف از خلقت و راه رسیدن به حق تعالی و شناخت کسانی که به‎عنوان راهنما معرفی می‎شوند، است.
این شناخت‎ها که توسط عقل صورت می‎گیرد، شناخت‎‎هایی‎ست که عموم انسان‎ها توان فهم و درک آن‎ها را دارند و لذا انسان به فهم‎شان تکلیف شده است؛ اما گاهی شناخت انسان عمیق‎تر می‎شود و دیدگاه‎‎های عمیق‎تری نسبت به خداوند متعال و رابطه موجودات با حق تعالی پیدا می‎کند و از این دیدگاه‎ها با عنوان دیدگاه عرفان نظری تعبیر می‎شود و در حقیقت محتوای این دیدگاه‎ها با دیدگاه‎‎های کلامی اختلافی ندارد منتها در عرفان نظری، این دیدگاه خیلی عمیق است و برای عموم مردم قابل درک نیست و کسانی که مقداری ورزیدگی ذهنی و صفای باطنی داشته باشند، به این دیدگاه‎ها می‎رسند و قرآن و سنت نیز به این دیدگاه‎ها پرداخته‎اند و در عرفان نظری هم قرآن و سنت اصل است، منتها در نظام اسلامی یک بحث علمی خاص با عنوان علم عرفان نظری شده است که مدون است و عمدتا ابن‎عربی و شاگردان او با این نوع عرفان شناخته می‎شوند؛ منتها آن معارفی که در عرفان نظری مطرح می‎شود که دیدگاه‎های عمیقی نسبت به انسان کامل و مبدا و معاد به انسان می‎دهد و ریشه در قرآن و سنت دارد، در این رشته از علم در قالب اصطلاحات خاص علمی در آمده است.
شهود قلبی پشتوانه اصلی معارف عرفانی
پشتوانه اصلی در عرفان نظری، شهود قلبی عارف است که حقایقی از حقایق توحیدی شهود کرده است و این حقایق در قالب مقالات علمی مطرح شده است، ایمان انسان نسبت به خداوند متعال دارای مراتب است، امام در این‎باره از استوانه‎‎های عرفان نظری بودند؛ یعنی آن بنیه علمی امام علاوه‎بر مباحث فلسفی در عرفان نظری قابل مشاهده است و دلیل آن استادان بزرگی مانند آیت‎الله شاه آبادی و تعلیقات ایشان بر فصوص الحکم و مصباح الانس و کتاب‎‎های مختلف عرفانی ایشان، مانند: مصباح الهدایه و شرح دعای سحر و چهل حدیث و دیگر کتاب‎‎های ایشان است که از مطالب عمیق عرفان نظری مملو هستند؛ این اجمالی از عرفان نظری و جایگاه امام در این زمینه بود.
تبیین عرفان عملی
اما عرفان عملی آن حالتی است که انسان در سیر بندگی به‎سوی حق تعالی این حالات مختلف را پیدا می‎کند که از آن به منازل سیر و سلوک تعبیر می‎شود که این رشته هم از رشته‎‎های علمی است که کتاب‎‎هایی در این زمینه نوشته شده، مانند: منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری در عرفان عملی و دیگر کتاب‎ها، انسان با داشتن دیدگاه‎های عمیق نسبت به حق تعالی- که این دیدگاه‎ها یا کلامی یا فلسفی است و یا از معارف قرآن و سنت به‎دست آمده است- دارای دیدگاه‎های عبادی صحیح نسبت به مبدأ و معاد خواهد شد و در مسیر تبعیت از قرآن و سنت قرار گرفته و مرحله به مرحله سیر می‎کند و کم کم حق تعالی از او دستگیری می‎کند تا این‎که به معرفت قلبی دست می‎یابد؛ در اصطلاح از این سیر و شهود به عرفان عملی یاد می‎شود.

در عرفان عملی برخی دارای یک سلوک خاص هستند و تحت نظر استاد به این سیر می‎پردازند، اما در شرح حال حضرت امام، استاد خاصی را مشاهده نمی‎کنیم؛ ایشان در نزد آیت‎الله شاه‎آبادی عرفان نظری را آموخته‎اند و البته از انفاس قدسیه ایشان بهره‎ها برده‎اند.
حقیقت عرفان سیاسی
اما عرفان سیاسی؛ دیدگاه اصیل اسلام و اهل‎بیت این است که باید ایمان و معرفتِ خود را نسبت به حق تعالی در همه ابعاد زندگی حفظ و پیاده کنیم و عرفان صحیح دینی جامعیت دارد و به ارتباط با حق تعالی در همه شئون زندگی قائل است و این‎گونه نیست که عرفان صحیح دینی به‎گونه‎ای باشد که باید از جامعه دور شویم، بلکه عرفان صحیح و عرفان امام در متن زندگی جریان دارد، هم در روابط خانوادگی و اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی انسان وظایف دینی دارد و هم در مسائل سیاسی، لذا بالاترین عارفان، نبی اکرم و اهل‎بیت هستند که در رأس جامعه اسلامی قرار داشتند. عرفان سیاسی یعنی: اولا ما باید این دیدگاه را داشته باشیم که معارف اسلام محدود به ‎شأن خاصی نیست، بلکه همه شئون آدمی را در بر می‎گیرد و هم ‎شأن عبادی دارد و هم‎ شأن خانوادگی، اجتماعی، نظامی، اقتصادی و سیاسی و با این دیدگاه همه این امور عبادت می‎شود؛ لذا سالک الی الله در مسائل سیاسی اگر اخلاص و دوری از هوای نفس داشته باشد، با انجام آن، سیر الهی پیدا می‎کند و این خلاصه عرفان سیاسی امام است.
التزام قوی به دستورات دینی شرط ورود به عرفان سیاسی
ورود به این وادی شرایطی دارد و ارتباط با عالمان دینی و التزام قوی به دستورات شرع مقدس لازم است، لذا امام در همان اوائل انقلاب خطاب به هیأت دولت می‎فرمودند: «نه من کاره‎ای هستم و نه شما» و همواره به‎سوی خدا راهنمایی می‎کردند؛ لذا ما باید نسبت به رفتار و گفتار امام توجه داشته باشیم و بدانیم امام با چه دیدگاهی وارد جامعه و مسائل اجتماعی شد و البته انسان باید دارای دیدگاه‎های صحیح باشد تا بتواند این دیدگاه‎ها را در مرحله عمل اجرایی کند و امام همواره جامعه را به‎سوی این معارف عمیق سوق داد؛ اگر چه از نظر درک، افراد خاصی این مطالب را درک می‎کنند، اما امام چون خود در این مسیر بود و این حقایق را چشیده بود، مردم را به‎سوی این حقایق و معارف راهنمایی می‎کرد، از همین رو بود که به تفسیر سوره حمد پرداخت


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۱/٦/٢٧ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد