یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

بسم الله الرحمن الرحیم

حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد باقر شریعت نیا نویسنده آثاری چون ، ‎تحریری بر اصول فلسفه و روش رئالیسم  ، تفسیری بر اصول فلسفه و روش رئالیسم، علامه سید محمدحسین طباطبائی، معاد در نگاه عقل و ‏دین و....را در کارنامه علمی خود به ثیت رسانده اند و سالها با استاد علامه شهید مرتضی مطهری مانوس بوده اند  به مناسبت روز معلم و ایام بزرگداشت این شهید فقید به محضر ایشان رسیده و آنچه می خواند حاصل این گفتگوست:


با سلام و تشکر از استاد ارجمند حجت الاسلام و المسلمین محمد باقر شریعت نیا که وقتی را در اختیاز سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری حوزه قرار دادند لطفا نحوه آشنایی خود با استاد علامه مرتضی مطهری را بیان کنید؟

بنده وصف علامه مطهری را بسیار شنیده بودم و بسیار مشتاق زیارت ایشان بودم، زمانی که به قم آمدم ایشان به تهران هجرت کرده بودند، آن زمان امکان رفتن به تهران خیلی میسر نبود ، بعدها که برای زیارت به مشهد مشرف شده بودم در "صحن نو" آقای مطهری را دیدم و سلام کردم، یک سلسله سئوالاتی راجع معاد داشتم و خواستم دراین موضوع از محضرشان استفاده کنم متاسفانه زیاد اعتنایی نکردند و فرمودند: الان برای زیارت آمده ام اما بعدها اگر تناسبی بود در خدمتم؛ بعد از ده سال که کتاب معاد را نوشته بودم به تهران رفتم و شنیدم که علامه شهید در مدرسه مروی با سیدی به نام آقای شریعتمداری مباحثه ای دارند یا باایشان مانوس هستند، به محضر مرحوم مطهری رسیدم و عرض کردم:بنده هفت سال است در معاد غور می کنم و با مشکلاتی برخورد کرده ام و با ایشان در میان گذاشتم ، ایشان هم خیلی به فکر فرو رفت و جوابی به من دادند که زیاد مرا آرام نکرد، بعد از آن دوباره سه سال در معاد کار کردم و کتابم تنظیم شد، خدا رحمت کند همه گذشتگان را پدر خانوم بنده هم دوره آقای مطهری بودند و ایشان واسطه شد تا کتاب معاد را آقای مطهری مطالعه کنند.

این ملاقات چگونه صورت گرفت؟

برای ملاقات با شهید همراه با پدر خانوم به قلهک رفته و به منزل اقای مطهری مشرف شدیم، کتاب را به محضرشان دادم و گفتم من ده سال است که در این موضوع کار کرده ام و دوست دارم کتاب را بینید تا لغزشی در آن نباشد و خیالم راحت باشد، ایشان فرمود من وقت ندارم و بهر صورتی که بود مرا جواب کرد و گفتند آقایی هم در مدرسه مروی گفته بود من هفت سال در معاد کار کرده ام آیا ایشان را می شناسی؟ گفتم خودم بوده ام وبعد از آن فرمود: استثنائا کتاب شما را تا انتهی مطالعه می کنم و کتاب یکسال در نزد ایشان ماند و در این مدت کتاب را مطالعه کردند و بعد از آن بود که لطف خاصی به من داشتند.

آیا حواشی و تصحیحی هم نسبت به کتاب انجام دادند؟

بله، ایشان تذکراتی نسبت به کتاب داشتند و بعضاچند سطری هم نگاشتد و چند اشکال ویرایشی هم گرفتند و اساسا سبک مرا راجع معاد پسندیدند،این مبدا آشنایی من بود با شهید.

آیا در جلسات درس و کلاس های استاد شرکت هم داشتید؟

بله در جریان انقلاب به زندان افتادم زمانی که از زندان آزاد شدم آقای مطهری جلسه تدریس خصوصی ای در قم داشتند، خود شهید به مرحوم فاکر و آقای طاهری تاکید کرده بودند که در جلسه ما آقای شریعت نیا هم حضور داشته باشند.

در آن ایام چه درسی می دادند؟

درس فلسفه و اسفار بود، ایشان اسفار عجیبی می گفت و من تعبیر می کردم :"گویا انیشتن بر کرسی درس است فرضیه نسبیت را بیان می کند"، بعد ها من به ایشان عرض کردم که می خواهم کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم علامه طباطبایی را شرح کنم و پاورقی های شما را نیز تطبیق دهم و به متن بیفزایم و دوگانگی بین متن علامه و پاورقی ها شما را از میان بردارم، چرا که پاورقی مفصل و متن مجمل حتی برای طلاب نیز مفید نبود جلد اول را نوشتم و ایشان بسیار خوشحال شدند و استقبال کردند متاسفانه دست نفاق ایشان را از جامعه علمی و دینی ما گرفت، بقیه مجلدات را نیز به اتمام رساندم و فرصت نشد تا دیگر مجلدات را به محضر ایشان برسانم.

این کتاب چه جایگاهی در هدایت افکار فرهیختگان آن روز جامعه ایران داشت؟

در تاثیر شگرف این کتاب حرف و سخن فراوان است، از جمله آقای احسان طبری می گفت :"من با کتاب روش رئالیسم شهید مطهری مسلمان شدم" و اصرار می کرد که همین روش را در 5 جلد روش رئالیسم ادامه دهم و من 5 جلد روش رئالیسم را تحریر کردم و فقط جلد 4 باقی مانده است که بزودی منتشر می شود.

گویا حضرت عالی در جهت ترویج تفکرات شهید مطهری اقدام به انتشار مجله معارف اسلامی نمودید، لطفا در این باره توضیحی دهید؟

بله همینطور است، من با آثار شهید مطهری بسیار مانوس بودم مخصوصا در مجله معارف اسلامی که فلسفه وجودی این مجله هم احیاء اثار شهید مطهری بوده دغدغه نشر افکار شهید مطهری در متن کار بود اما متاسفانه الان بدلائلی این نشریه وزین تعطیل شده است و تصمیم دارم اگر بشود مجددا مجله را منتشر کنم، آیت الله باقر کنی هم خیلی من را تشویق می کرد و می فرمودد: کسی که می تواند احیاء آثار کند شما هستید و اقای مطهری هم از شما انتظار دارد که در مسیر احیاء آثار ایشان تلاش کنید.

شهید را چگونه دیدید؟

با توجه به آثار مرحوم علامه مطهری، ایشان یک شخصیت بی بدیل و بی نظیر هستند و اگر روح ایشان ناراحت نشود من ادعا می کنم : ایشان از علامه طباطبایی هم بالاتر بودند حتی در فلسفه و حکمت، زمانی به آیت الله جوادی آملی عرض کردم، کتاب معاد مرا شهید مطالعه کرده اند، ایشان فرمود: اگر ایشان تایید کرده من هم دربست قبول می کنم البته ایشان هم کتاب مرا مطالعه ای کرده اند.

ایشان اسلام شناسی به معنای واقعی کلمه بودند، و به فرموده امام مرحوم آقای مطهّری یک فرد بود، جنبه های مختلف در او جمع شده بود، و خدمتی که به نسل جوان و دیگران مرحوم مطهّری کرده است، کم کسی کرده است.آثاری که از او هست، بی استثناء همه آثارش خوب است و من کس دیگری را سراغ ندارم که بتوانم بگویم بی استثناء آثارش خوب است.ایشان بی استثناء آثارش خوب است، انسانساز است، بیانات امام خمینی به مناسبت سوّمین سالگرد شهادت استاد»

 و این تعبیر امام تعبیر بسیار سنگینی بود، ایشان در هر زمینه ای که وارد شده ابتکارات فوق العاده ای داشتند و با مسائل جدید نیز بسیار آشنا بودند و این جنبه در آثار شهید به خوبی محسوس است، زمانی در مجله زن روز آنچنان مناظرات مکتوبی داشتند که دشمن دق مرگ شد و گویا کتاب های ایشان قالب ریزی ریاضی داشت و هر چه می گذرد و با آثار ایشان بیشتر آشنا می شویم نبوغ خاض شهید بیشتر آشکار می گردد. چرا که ایشان اسلام شناسی الهی و عقلانی است. ایشان الهی است چرا که این قرآن "هدی للمتقین" است و ایشان در اوج تقوی بود و عمر خویش را بی جهت هدر نمی داد، نه غیبت می کرد و نه اهل لغویات بود، حتی در منزل ما یکی از علماء شعر هایی می خواند و ایشان آزرده شدند و آن آقا ادامه نداد. شهید در تفسیر نیز گوی سبقت از دیگران ربوده بود همان چند سوره که تفسیر کردند در نوع خود عالی است، دومین شرط اسلام شناس بودن این است که یک اسلام شناس باید به تمامی علومی که در فهم دین نیاز است در حد اعلی آگاهی  باشد و شهید شناخت عمیقی نسبت به دین و لایه های مختلف آن داشتند و از طرفی هم عالم به زمانه بودند « الْعالِمُ بِزَمانِهِ لا یهْجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِسُ.» لذا تاثیر شگرفی در جامعه علمی و دینی و سیاسی کشور داشتند.

علت شهادت ایشان توسط گروه فرقان چه بود؟

اگر گروه فرقان ایشان را شهید کرد بخاطر مقابله با انحرافات گروه فرقان بود و اگر ایشان در بین ما بودند اوضاع جامعه ما بگونه دیگری بود و واقعا جای ایشان خالی است چرا که شهید اسلام شناسی به معنای واقعی کلمه بودند و همیشه هم به دنبال علم بیشتر بود و قرآنی هم فکر می کرد.

نحوه مناظرات شهید با مخالفین چگونه بود؟

شهید قرآنی فکر می کرد«قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقینَ، بقره 111» سلاح شهید در مناظره برهان بود و دلیل، لذا شهید هم در مناظرات دلیل می آورد اما دلیل دندان شکن و طرف مقابل را ساکت می کرد. ایشان شرح صدر عجیبی داشتند « وَ مَنْ یرِدِ اللهُ أنْ یهْدِیهُ یشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلَامِ، انعام 125 » ایشان با شرح صدر بالای خود به یاوه گویی های ماتریالیسم و... گوش می داد و اصلا عصبانی نمی شد و با همان شیوه مناظره ای امام صادق باابن ابی العوجاء با مخالفین و معاندین مناظره و گفتگو می کرد و چنان به شبهات آنان گوش می کردند و مطالب ایشان را مطرح می کردند و احیانا گاه چند دلیل دیگر که به تقویت مبانی مخالفین نیز می افزود نیز اشاره می کردند و که مخالفین خود به تعجب در می آمدند و مطمئن می شدند که حق با ایشان است اما شهید پس از آن از ریشه مطالب آنها را قلع و قمع می کردند و دیگر جایی برای بحث باقی نمی ماند.

جهاد علمی:

یکی دیگر از راه های شناخت اسلام جهاد علمی است، باید آیات و روایت متعدد را کنار هم گذاشت تا حقیقت را بدست آورد مثلا در قرآن می گوید « وَ أَنْ لَیسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی ، نجم 39 » و در ایه دیگه می گوید:« قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکمْ بِالْأَخْسَرینَ أَعْمالاً *الَّذینَ ضَلَّ سَعْیهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یحْسِنُونَ صُنْعاً؛ 103-104 کهف » در یکجا می گوید: برای انسان جز تلاش و سعی او نمی ماند و در جای دیگر می گوید: سعی و تلاش ایشان گم شده است لذا نمی شود با یک آیه به فهم آن رسید تفسیر آیات به آیات تسلط ویژه خود را می خواهد، « وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا، عنکبوت 69 » کسی که جهاد علمی کند نیز ما او را به راه هایمان هدایت می کنیم، استاد شهید مطهری تمام شرایط اسلام شناس را از بعد علمی و معنوی دارا بود، لذا به هرموضوعی که توجه نمود غوغا می کرد، به قول آیت الله باقر کنی می رذمود: شما به همین یادداشت ها ی شهید مطهری همه توجه که کنید این ها مطالبی بود که شهید می خواسته بعدها روی ان کار کند اما نوع یادداشت برداری هم غوغا است و به گونه ای یادداشت برداشته که منظم و قالب ریزی است که انسان از این یادداشت برداری هم می تواند به حقیقتی برسد و در آخزر می خواهم بگویم: "هیهات أن یأتی الزمان بمثله إنّ الزمان بمثله لعقیم ".

از امتیارات و خصوصیات اخلاقی شهید بگویید؟

 ایشان اهل تقوی به معنای واقعی کلمه بود، بعضی تقوا در نوشتن دارند و اما اشکال که کنی برافرواحته می شود اما آقای مطهری هرگز برافروخته نمی شد و در تمامی جهات تقوی داشت در معاشرت با خانواده؛ در کرسی تعلیم و تعلم هیچ بلند پروازی نداشتند و اهل من گفتن نبود. ایشان با تواضع علمی حرکت می کردند ، خطبه های ایشان هم عجیب بود و فراز و نشیب عجیبی داشت و انسان اصلا خسته نمی شود تمام کلمات او ریاضی بود و یقین آور بود مثل اعلی اخلاص بودند و من چنین اخلاصی را در کمتر کسی یافتم شاید بتوان گفت من در اخلاص کسی مانند امام خمینی و شهید مطهری سراغ ندارم.

چقدر با مخالفین مهربانانه برخورد می کردند و میدان می دادند که می توان ادعی کرد درجه نازله امام صادق علیه السلام در مناظرات را می شد در شخصیت شهید احساس کرد، شهید با مناظرات خود با ماتریالیست ها و دیگر ایسم های وارداتی غربی و شرقی در دانشگاه ها توانست دانشکاه را تهذیب کند و کسی جرات نداشت با ایشان مناظره کند، زبان الکن است از اینکه فضائل ایشان را باز گو کتد، ایشان فلسفه را از آسمان به زمین آورد فلسفه ما به گونه ای بود که جوانان نمی فهمیدند فلسفه چیست! شهید این فلسفه را بگونه ای نوشت که همه استفاده کنند و همین کتاب روش رئالیسم که تحریر شد حتی دبیرستانی ها نیز با کمی دقت می فهمند. علامه محمد تقی جعفری می فرمود ند: بهترین کتاب فلسفی روش رئالیسم است و توصیه داشتند که تحریر این کتاب را به پایان برسانم تا همه متفکرین جهان نیز با این کتاب آشنا شوند.

گویا علامه طباطبایی اصرار داشتند که شرح کتاب روش رئالیسم توسط شهید نوشته شود؟

 بله همینطور است، علامه خیلی اصرار داشتند که شهید این کتاب را زوتر بنویسد و خیلی ها را تحریک می کرد که شهید زودتر این شرح را بنوبسد.

با تشکر

گفتگو و تنظیم : حمید کرمی

 


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩٢/٢/۱٢ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد