یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار

A reporter's notes and interviews

بسم الله الرحمن الرحیم

در گفتگو با حجت‌الاسلام امیرعلی حسن لو، مدیر و مسئول گروه تاریخ و سیره مرکز ملی پاسخ‌گویی به شبهات حوزه.


جایگاه بحار در بین مجامع روایی شیعه چگونه است؟

بحارالانوار مجموعه‌ای ارجمند و دائرة‌المعارف بزرگ اهل‌بیت علیهم السلام است؛ ارزش هر کتابی گاه به جهت محتوا و گاهی به جهت نویسنده آن اثر هست که برخی از کتب بخشی از این دو مهم را دارا می‌باشد اما در اثر گران‌قدر هر دو جهت موجود است چرا که هم کتاب ارجمند است و هم نویسنده دانشمندی است ذوفنون و یکی از نادر بزرگان شیعه می‌باشند. بنابراین بحار کتابی است که نظیرش نوشته نشده است؛ در حال حاضر اگر به موسوعات حدیثی نگاهی داشته باشیم می‌بینیم که اتمامی این موسوعات حدیثی بلااستثناء از این کتاب گران‌سنگ بسیار استفاده کرده‌اند؛ علامه مجلسی زمانی که دید بسیاری از منابع شیعه در معرض خطر است و به مرور ایام در اثر حوادث روزگار از بین می رود به این ابتکار و نبوغ روی آوردند و با این روش و جمع‌بندی نبوغ خود را نیز در آن عهد در حفظ آثار اهل‌بیت بکار گرفت؛ بسیاری از کتاب‌هایی که علامه مجلسی در عصر خویش در جهت تألیف و تدوین بحار استفاده کرده است در عصر ما وجود ندارد و اگر کار بزرگ علامه مجلسی نبود شاید یک سوم روایاتی که به دست ما رسیده است به دست ما نمی‌رسید.

 نظر بزرگان راجع مجلسی و کتابش چیست؟

من برای نمونه به برخی از نظرات بزرگان پیرامون این کتاب ارزشمند و خود مرحوم مجلسی اشاره می‌کنم؛

 الف- امام خمینی (ره):

کتاب بحارالانوار که تألیف عالم بزرگوار و محدث عالی مقدار محمدباقر مجلسی است؛ مجموعه است از قریب 400 کتاب و رساله و در حقیقت یک کتابخانه کوچکی است با یک اسم. [i]

ب- علامه حسن‌زاده آملی:

 کتب اربعه امامیه را محمد ون ثلاثه متقدمه از اصول اربعمائه جمع و تألیف کرده‏اند که عبارت‌اند از: الف- کافى تألیف محمد بن یعقوب کلینى متوفى 329. ب- من لا یحضره الفقیه تألیف محمد بن بابویه قمى متوفى 381. ج- تهذیب الاحکام تألیف محمد بن حسن طوسى متوفى 460 که شرح مقنعه استادش شیخ مفید است. د- استبصار آنجناب که در آن احادیث متعارضه را جمع کرده است. تا اینکه در عصر صفوى محمد ون اربعه متأخره جوامع ذیل را تألیف کرده‏اند: الف- جوامع الکلم تألیف سید محمد جزایری معروف به سید میرزا که استاد شیخ حر عاملى صاحب وسایل الشیعه و مجلسى صاحب بحار است. ب- کتاب وافى تألیف و تصنیف محمد بن مرتضى معروف به فیض متوفى 1091، استاد مجلسى و شاگرد صدر المتالهین. ج- وسایل الشیعه تألیف محمد بن حسن معروف به شیخ حر عاملى متوفى 1110. د- بحارالانوار تألیف محمدباقر مجلسى متوفى 1111. این جوامع نسبت به چهار اول، جوامع کبارند، و بحار مجلسى اکبر از همه. [ii] ایشان به واسطه تألیف این آثار خدمت بزرگی به فرهنگ انسانی و شیعه کردند و بحار از همه اینها ارزشمند تر است لذاست که برای آن مستدراکاتی نوشته اند  مانند الف- مستدرک وافى تألیف نور الدین برادرزاده محقق فیض که مانند خود وافى چهارده مجلد است. ب- مستدرک وسایل تألیف حاج میرزا حسین نورى که در سه مجلد بزرگ چاپ شده است. ج- مستدرک بحارالانوار تألیف میرزا محمد تهرانى در حدود پنجاه مجلد. د- حدائق العارفین تألیف فضل علی بن عبد الکریم تبریزى است که جامع اخبار کافى و من لا یحضر و تهذیب و استبصار و وافى و بحار و وسایل و مستدرک وسایل است‏. علامه حسن‌زاده آملی  در ادامه فرموده است که مجلسی از نوابغ شیعه است و از آثار قلمی او که به منزله کرامت و عنایت الهی است می‌توان بحار را یادکرد.

 ج- علامه شعرانی:

 این کتاب کامل‌ترین کتاب‌ها در احادیث و موضوعات دینی است و در تمام موضوعاتی که نیاز یک نحوی یک فقیه یک منبری و.... در آن جمع است و برای هر متخصصی که مراجعه کند می‌تواند غواصی کند و دری از این کتاب پیدا بیابد.

د- آیت‌الله شبیری زنجانی:

ایشان به نقل از علامه سید جعفر شهیدی می‌فرمودند: در کتاب بحار به این وسعت تحریفی و جعلی وجود ندارد؛ بنابراین او انسانی کاملاً موفق و ورع بوده است همچنین از آیت‌الله شبیری زنجانی پرسیدند که اعلم فقها شیعه را چه کسی می‌دانید؟ ایشان فرمود اعلم علمای شیعه بر حسب فهم روایات علامه مجلسی است و نمونه‌هایی هم ذکر کرده‌اند ایشان به نقل شیخ عباس قمی می‌فرمایند: مجلسی را در خواب دیدند که دارای مقامی رفیع و باب الائمه است شاید مجلسی به دلیل به این مقام رسیده است که روایات اهل‌بیت را جمع‌آوری کرده و دشمنان اهل‌بیت او را مورد تعرض قرار داده‌اند.

مرحوم مجلسی با تألیف بحارالانوار چه اهدافی را دنبال می‌کرد؟

1- حفظ آثار اهل‌بیت- حفظ آثار اهل‌بیت یکی از مهم‌ترین دغدغه علامه مجلسی بود؛ علامه نگران بود که همان بلایی که بر سر کتاب "مدینه العلم" شیخ صدوق افتاد بر سر دیگر مجامع روایی ما نیز بیفتد شیخ صدوق کتابی داشت به نام مدینه العلم و اگر این کتاب را می‌خواستند به طبع کنونی منتشر کنند شاید بالغ بر 200 مجلد می‌شد تا قرن دهم این کتاب موجود بوده است و پدر شیخ بهایی این کتاب را در اختیار داشته یعنی در حدود یک قرن قبل از مجلسی و مجلسی هر چه گشت این کتاب را نیافت و او نگران این مسائل بود لذا به جمع‌آوری بحار پرداخت و اگر بحار مجلسی نبود بسیاری از احادیث نبود 2- رواج سبک زندگی اهل‌بیت در جامعه - بود در عصر مجلسی صوفیان صاحب نفوذ بودند و رفتار های افراط‌گرایانه صوفیانه نیز ترویج می‌شد لذا زمانی که مجلسی این مسائل را دید تصمیم گرفت که سبک زندگی اهل‌بیت را رواج دهد و روایات اهل‌بیت را جمع‌بندی و تبویب کردند و تا زمان مجلسی این امر متداول نبوده است مجلسی بحارالانوار را نوشت و تدوین کرد تا دین تفسیر شخصی نشود و این مهم را بر اساس روایات همگانی کرد همچنین وی با کتاب حلیه المتقین خلأ عصر جامعه خویش را برطرف کرد و سبک زندگی اهل‌بیت را نشان داد. او در اصلاح فرهنگ گام های بزرگی برداشت و مسولان فرهنگی هم باید این مطلب را دربیابند و از بحار بسیار استفاده کنند آیت‌الله میانجی می‌فرمودند: من چندین بار این کتاب را – اشاره به بحارالانوار - از آغاز تا انجام آن را خوانده‌ام.

اعتبار روایات بحار را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

روایات صحیح کتاب ارزشمند بحارالانوار بیشتر از روایات ضعیفش است؛ مجلسی با شیوه خاص خود بنا داشته است که روایت قوی را بیان کند او روایاتی را که قبول داشته است را آورده است لذا معلوم می‌گردد که روایات بحار همه قوی است و او معیاری برای جمع‌آوری بحار داشته است و در بعض قسمت‌ها اگر روایت ضعیفی هم بوده است به ضعف آن روایت اذعان داشته و در بخشی از روایات نظر خود را گفته و داوری را به اهل نظر واگذار کرده است و در بعض روایات در عدم اعتبار آن‌ها سخن گفته است مانند اخبار احادی که از حافظ شیخ رجب برسی نقل کرده است و می‌گوید به آن‌ها اعتماد ندارم همچنین بنا به گفته برخی محققین و پژوهشگران علامه مجلسی به منابعی که در مصر بوده نیز دسترسی داشته است و از آن منابع نیز استفاده کرده است. لذا او روایاتی را آورده است که از نظر او مقبول بوده است و روایاتی را که ضعیف بوده است را نیز گردآوری کرده است و بر خلاف نظر بعضی‌ها؛ شاید روایات ضعیف بحار بسیار اندک باشد فقط فهم آن روایات نیازمند علم و فهم است.

 روش علامه مجلسی در گردآوری روایات بحار چگونه بوده است؟

1- جمع‌آوری آیات مربوطه:علامه مجلسی در هر بابی متناسب با آن موضوع آیات آن را آورده است؛ او این روش را از اهل‌بیت گرفته است؛ اهل‌بیت علیهم السلام نیز دار هر موضوعی اول به کتاب خدا ارجاع می‌دانند و بعد دلیل می‌آورند لذا او هم اول به آیات نظر داشته و نظر مفسرین را هم در ذیل آن آیات بیان کرده است و در انتها نظر خودش را هم داده است و می‌توان تفسیر مجلسی را از این کتاب جمع‌آوری کرد 2- پرهیز از تقطیع روایات: مجلسی در هر بابی از روایات روایت را تمام آورده است و از تقطیع روایات انتقاد کرده است. 3- توضیح روایات مشکله: او در فهم روایت از همه ادقّ بوده است و با انواع منابع لغات و اصطلاحات موجود در روایات را توضیح داده است، حتی او به شرح روایات طبی پرداخته است و همه این امور نشان از تبحر او در علوم مختلف دارد ه 4- پاسخ به شبهاتی که بر روایات وارد بوده است: مثلاً اگر کسی روایتی را بد فهمیده است او شرح و توضیح می‌دهد، و دفع شبهه از احادیث کرده است 5- استفاده از روایات اهل سنت: مجلسی در کتابش از روایات اهل سنت نیز استفاده کرده است 6 – توجه به نظرات و آراء بزرگان: او در همه موضوعات و روایات نظرات بزرگان را هم آورده و نقد هم کرده‌اند.

[i] - «کشف الاسرار ص 319».

[ii] - «هزار و یک نکته ص 680»

[ ۱۳٩٢/٤/٢٢ ] [ ٧:٥٤ ‎ق.ظ ] [ ح.کرمی ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه