یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

مقدمه: علّامه مجلسی به سند خود از جمعی از اهالی ری نقل می‌کند که گفتند: به محضر امام صادق علیه السّلام (در مدینه) رسیدیم و گفتیم: ما اهل ری هستیم. فرمود: مرحبا به برادران ما از اهالی قم. گفتیم: ما از اهالی ری هستیم، باز آن حضرت فرمود: مرحبا به برادران ما از اهل قم. به همین ترتیب امام صادق علیه السّلام اهل قم را ستود آن گاه فرمود: برای خداوند حرمی است و آن مکّه است، و برای رسول خدا صلّی الله علیه و آله حرمی است و آن مدینه است، و برای امیر مؤمنان علی علیه السّلام حرمی است و آن کوفه است، و برای ما حرمی است و آن شهر قم است. سپس فرمود: «وَ سَتُدْفَنُ فی‌ها امْرَأَةٌ مِنْ اَوْلادی تُسَمّی فاطِمَةُ، فَمَنْ زارَها وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ؛و به زودی در قم بانویی از فرزندان من به نام فاطمه ( معصومه) دفن شود، کسی که مرقد او را زیارت کند بهشت برای او واجب می گردد.»


روایت کننده گوید: امام صادق علیه السّلام این سخن را قبل از ولادت امام کاظم علیه السّلام فرمود. این‌گونه پیشگویی بیانگر آن است که حضرت معصومه علیها السّلام دارای مقامات بسیار عالی معنوی بود، که امامان علیهم السّلام قبل از ولادت او از وجود پر برکت او سخن می‌گفتند، و شیعیان را از همان وقت متوجّه او می‌نمودند. عجیب این که در بعضی از روایات آمده، امام صادق علیه السّلام سخن فوق را قبل از آن که نور امام کاظم علیه در رحم مادرش قرار گیرد فرمود. با توجّه به این که امام صادق علیه السّلام قبل از ولادت امام کاظم علیه السّلام از ولادت حضرت معصومه علیها السّلام پیشگویی نموده بود، و با توجّه به این که امام کاظم علیه السّلام در سال 128 هجری قمری متولّد شد، و با توجّه به ولادت حضرت معصومه علیها السّلام در سال 173، چنین نتیجه می‌گیریم که بیش از 45 سال قبل از ولادت حضرت معصومه علیها السّلام، به ولادت او مژده داده شده است. بنابراین خاندان نبوّت و دوستان مخصوص آن‌ها در طول بیش از چهل و پنج سال در انتظار ولادت چنان بانویی بوده‌اند. آنچه این انتظار را عمیق تر می‌کند این که: مادر حضرت رضا علیه السّلام و حضرت معصومه علیها السّلام یکی، و به نام نجمه علیها السّلام بود و حضرت نجمه علیها السّلام دو فرزند بیشتر نداشت که عبارت از حضرت رضا علیه السّلام و حضرت معصومه علیها بودند، نظر به این که حضرت رضا علیه السّلام در سال 148 هجری قمری متولّد شد، نتیجه می‌گیریم که حضرت رضا علیه السّلام بیست و پنج سال جلوتر چشم به این جهان گشوده است، بنابراین حضرت نجمه علیها السّلام و حضرت رضا علیه السّلام نیز در طول این مدّت به طور عمیق در انتظار ولادت حضرت معصومه علیها السّلام به سر می‌بردند.به مناسبت ایام رحلت این بانوی ارجمند جهان اسلام در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین دکتر محسن الویری به موضوع جلالت قدر و نقش تاریخی فاطمه معصومه سلام الله علیها در جامعه شیعه و جهان اسلام پرداخته ایم.

*آیا اطلاعات دقیقی درباره حضرت و زندگی ایشان به دست ما رسیده است؟

ما اطلاعات دقیق و جزئی درباره مراحل و جزئیات زندگی ایشان نداریم اما همین مقدار اندک اطلاعاتی که داریم می‌تواند نکات مهم و قابل توجهی را از  زندگی ایشان به ما نشان بدهد.

بنا بر گزارشهای تاریخی، ایشان متولد سال 173 قمری در شهر مدینه هستند؛ از سوی دیگر می­دانیم که امام کاظم علیه‌السلام در سال 179ق. زندانی شدند و در سال 183ق. هم به شهادت رسیدند . یعنی وقتی حضرت معصومه 6 سال بیشتر نداشتند پدرشان زندانی شدند و چهار سال بعد در زندان به شهادت رسیدند، بنا بر این حضرت معصومه سلام الله علیها بعد از زندانی شدن پدر بزرگوارشان در سال 179ق. تا سال 201 قمری که امام رضا مدینه را به قصد مرو ترک کردند، به مدت 22 سال تحت سرپرستی و حمایت برادر بزرگوارشان امام رضا بودند.

*با این بیان دوران پربار زندگی حضرت را می‌توان به دو دوره تقسیم کرد؟

بله همینطور است؛ دو دوره کلی در زندگی ایشان می‌تواند مورد بررسی قرار بگیرد الف) از تولد تا رحلت پدر: برهه اول زندگی تا سن شش سالگی زیر سایه پدر بزرگوارشان امام موسی کاظم علیه السلام بوده‌اند ب) از سن شش سالگی تا 28 سالگی که تحت حمایت برادر بزرگوارشان امام رضا (علیه‌السلام) بودند. به نظر من توجه به این نکته از نظر فضای تربیتی آن حضرت حایز اهمیت است.

*چرا حضرت شهر قم را برای اقامت انتخاب کردند؟

ایشان یک سال بعد از اینکه امام رضا از مدینه به سمت مرو حرکت کردند، در سال 201 قمری به سمت ایران حرکت کردند تا با برادر بزرگوارشان ملاقات داشته باشند و این‌طور که در منابع درج‌شده در نزدیکی ساوه بنا به دلایلی مسیر خودشان را تغییر دادند و به شهر قم آمدند و در قم اقامت کوتاهی داشتند و به نظر می‌رسد که علت اصلی تغییر مسیر ایشان کسالت و بیماری ایشان بوده و با اطلاع شیعیان قم به رهبری موسی بن خزرج اشعری ایشان را به قم دعوت و برای استراحت به قم فراخواندند. حداکثر دلیل تاریخی بر ورود حضرت به قم؛ کسالت ایشان و یا دعوت اهالی قم از ایشان بوده است و دیگر دیدگاههایی که به ویژه در سالهای اخیر در این زمینه بیان شده است از نظر تاریخی قابل دفاع به نظر نمی­رسد. بعد از اینکه ایشان در سال 201 هجری وارد قم شدند و در منزلی واقع در محله میدان میر؛ شتر ایشان در برابر منزل موسی بن خزرج زانو زد و موسی بن خزرج که بزرگ خاندان اشعری بود افتخار پذیرایی از ایشان را به دست آورد و ایشان مدت 17 روز در آن منزل بودند و مشغول عبادت بودند که آن منزل امروزه به نام "بیت النور" نزد مردم شناخته شده است و محل زیارت است، و بعد از این مدت رحلت فرمودند و جنازه آن بانوی بزرگ را در باغی معروف به باغ بابلان آوردند و با توجه به شرافت آن بانوی بزرگوار به تدریج مضجع شریفشان تبدیل به مرکز و قلب شهر شد و مردم به تدریج به آن سمت گرایش پیدا کردند و مرکز شهر در آن منطقه شکل گرفت.

*دلایل جلالت قدر حضرت معصومه (س) چه اموری بود؟

چند دلیل در این زمینه می­توان برشمرد:

الف) شکل‌گیری شخصیت حضرت تحت اشراف دو معصوم: همان طور که قبلا هم ذکر شد، همین که ایشان تحت تربیت امام هفتم و امام رضا قرار داشتند خود شاهدی بر جلالت قدر و منزلت ایشان است و دعوت خاندان اشعری از ایشان، مشخص می‌کند که در همان زمان ذهنیت خیلی خوبی از ایشان به عنوان عضوی از خاندان اهل‌بیت در بین مردم به ویژه شیعیان وجود داشته است؛

ب) اظهارنظرهای ائمه اطهار علیهم السلام در بارة ایشان ـ  شاهد قوی دیگر بر جلالت قدر مجموعه اظهارنظرهایی است که از سوی ائمه اطهار علیهم السلام در بارة ایشان وارد شده است. مجموعه این اظهارات به ویژه مشهورترین آن یعنی این مطلب منقول از سه امام صادق علیه السلام، امام رضا علیه السلام و امام جواد علیه السلام که اگر کسی قبر ایشان را زیارت کند بهشت بر او واجب می‌شود، به تنهایی برای نشان دادن عظمت و جایگاه بلند حضرت معصومه سلام الله علیها کافی است. از یاد نباید برد که سخن امام صادق علیه السلام پیش از ولادت حضرت معصومه سلام الله علیها بیان شده است.

ج) داشتن زیارت ماثوره:این بانوی بزرگوار از معدود امامزادگانی است که زیارت مأثور دارد و بعد از حضرت فاطمه زهرا؛ ایشان دومین بانویی است که زیارت مأثور دارد که این امر بیانگر مقام و منزلت ایشان است؛ در بین زیارت‌نامه‌های ایشان دو زیارت‌نامه غیر معروفه هست و یک زیارت معروف که شهرت دارد و در مفاتیح مرحوم شیخ عباس قمی آمده و در حرم حضرت معصومه متن زیارت سوم درج‌شده و در اختیار زائران قرار می‌گیرد.

د.) مضامین مندرج در زیارت­نامه مشهور

نکته دیگری که بایستی مورد توجه قرار گیرد این است که در زیارت‌نامه ایشان مجموعه‌ای از اسامی و القاب برای حضرت معصومه ذکرشده به خصوص در زیارت‌نامه غیر مشهور که فوق‌العاده مهم هستند و نشان از عظمت و جایگاه والای علمی و معنوی آن حضرت دارد؛ در زیارت‌نامه مشهور آن حضرت نیز هم پیوند ایشان با خاندان عصمت و طهارت مورد تأکید قرارگرفته و با تعبیر: «السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ فَاطِمَةَ وَ خَدِیجَةَ السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ»[1] از ایشان یاد شده است با توجه به اینکه ایشان مستقیماً فرزند این بزرگواران نیستند لذا این تعابیر به معنای انتساب معنوی و فضائلی به خاندان رسالت و امامت است، یا در فراز دیگری از زیارت‌نامه آن حضرت عرضه می‌داریم: «عَرَّفَ اللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ فِی الْجَنَّةِ وَ حَشَرَنَا فِی زُمْرَتِکُمْ ...» و این جمله که به معنای آرزوی همراهی با ایشان و خاندان ایشان در روز جزاست، به نوبه خود حکایت از منزلت بلند این بانو دارد. تعابیر این زیارت‌نامه استمرار دارد و با عبارت «َ یَا فَاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْن‏» به صورت آشکار ایشان را از زمره شفعاء روز جزا که شأن شفاعت دارد معرفی می‌کند؛ بعد از صدیقه طاهره (س) شفاعت بانویی به گستردگی شفیعه روز جزا ـ فاطمه معصومه (س) ـ نیست. امام صادق علیه السلام در حدیثی دیگر فرمود: «تدخل بشفاعتها شیعتی الجنة باجمعهم»[2] و به شفاعت او ـ فاطمه معصومه ـ همه شیعیانم وارد بهشت خواهند شد.» لذا زیارت‌نامه ایشان حکایت گر مقام و جایگاه بلند معنوی حضرت معصومه سلام الله علیها است.

هـ ) اهتمام خاندان اهل بیت علیهم السلام به مضجع مطهر ایشان

نکته دیگر اینکه بعد از اینکه این بانوی بزرگوار به خاک سپرده شدند، قبل از غیبت صغرا به گزارش مرحوم شیخ عباس قمی در سفینه البحار زینب فرزند امام جواد علیه السلام در سال ٢۵۶ قمرى، نخستین گنبد بر فراز قبر ایشان ساختند و توسعه این حرم مطهر پس  از آن آغاز شد. این را هم می­توان شاهدی بر جلالت قدر و منزلت حضرت فاطمه معصومه دانست.[3]

و ) فراتر بودن شأن ایشان در مقایسه با دیگر فرزندان امام کاظم علیه السلام به جز امام رضا علیه السلام ـ نکته دیگری که درباره حضرت معصومه می‌شود ذکر کرد نکته ظریف و لطیفی است که مرحوم محمدتقی شوشتری در "قاموس الرجال" ذکر کرده‌اند که می‌فرمایند: در بین همه دختران و پسران حضرت موسی بن جعفر بعد از امام رضا با اینکه امام کاظم کثیر الاولاد بودند هیچ کس هم شأن حضرت معصومه نیست؛ این اظهارنظر یک شخصیت شیعی رجالی است که می‌تواند ما را به بعدی از ابعاد شخصیت حضرت معصومه راهنمایی کند.

همه آنچه که در فضایل حضرت معصومه ذکر کردم با توجه به قلت منابعی که درباره ایشان وجود دارد بیان شد، و این‌ها برداشت‌هایی است که از متن زیارت‌نامه‌ها یا گزاره‌های تاریخی به دست می‌آوریم، اما غیر از این‌ها از یک بعد دیگر هم می‌توان به شخصیت حضرت معصومه نگریست، اگر دقت بفرمایید مجموعه مواردی که برشمرده شد مجموعه فضائلی است که پیش از رحلت آن بانوی بزرگوار در ایشان وجود داشت و همه به آن‌ها واقف بودند، انتساب به خاندان رسالت و نبوت، اظهارنظری که در مورد شأن ایشان بیان‌شده با اینکه یک امام متأخر این مطلب را بیان فرموده‌اند نشان‌دهنده ریشه فضیلت و شأن ایشان است.

*نقشی تاریخی و مهم حضرت در تحول و آینده جامعه شیعه چه بود؟

اگر بخواهیم یک پدیده تاریخی را به درستی مورد بررسی قرار بدهیم علاوه بر جزئیات آن پدیده تاریخی می‌بایست به ریشه‌های آن هم توجه کنیم، در مورد زندگی حضرت فاطمه معصومه می‌توان به ویژگی‌های زندگی آن حضرت توجه کرد از نظر پدر و برادر ایشان و جلالت و مکانت ایشان و از لحاظ ریشه‌های تاریخی هم انتساب ایشان به خانواده رسالت و امامت یک مسئله تاریخی هست، اما برای شناختن ایشان کافی نیست، نقشی که یک نفر در تاریخ و رویدادهای بعدی دارد، مسائلی که بعد از دورانشان رخ می‌دهد، می‌تواند بزرگی ایشان را نشان بدهد، وقتی حضرت فاطمه به قم تشریف آوردند و در این مکان به خاک سپرده شدند این کانون تشیع با محوریت حضرت فاطمه معصومه به قلب تشیع تبدیل گردید، و بزرگانی چون شیخ صدوق پدر و شیخ صدوق پسر را پرورش داد و حوزه فرهنگی و روایی قم بسیار رشد پیدا کرد و یک مکتب و گرایش خاص شیعی نضج گرفت که در طول تاریخ هر چند نوسان و فراز و نشیب پیدا کرد اما هیچ‌گاه از دست نرفت تا اینکه در دوران معاصر بعد از اینکه مرحوم شیخ عبدالکریم حائری به قم تشریف آوردند و حوزه شیعه را احیا کردند آن میراث تاریخی به گونه‌ای ادامه حیات داد و نقش آن در پیروزی و تداوم انقلاب اسلامی روشن است، در عهد صفویه نیز محوریت مکتب و حوزه قم، بر گرد مزار حضرت فاطمه معصومه برای همگان روشن است، و ما آنچه را که با محوریت فاطمه معصومه اتفاق افتاد را شاهد و معیاری برای سنجش مقام حضرت فاطمه معصومه می‌دانیم و حضور ایشان بود که این تحولات فرهنگی و سیاسی را در دنیای تشیع رقم زدند همه علما بر گرد مزار ایشان جمع شده و فعالیت‌های علمی و فرهنگی و سیاسی صورت می‌دهند و رحلت ایشان محوریت ایشان را تحت‌الشعاع قرار نداده است لذا این امور را نیز باید از لحاظ تاریخی از ابعاد شخصیت و فضائل حضرت فاطمه معصومه دانست.

حضرت فاطمه معصومه در سن بیست و هشت سالگی در قم از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند درحالی‌که همه علماء کبار در حضور ایشان احساس خضوع و فروتنی می‌کنند و از ایشان تبرک و تیمن می جوند و بسیاری از گره‌های فکری و معنوی خودشان را در کنار این مضجع پاک برآورده می‌کنند. توفیق و افتخارشان این است که بر گرد مزار این بانوی بزرگوار بایستند و با خداوند راز و نیاز کنند؛ این که عالمان و فقیهان بزرگ و افرادی که سنی از آن‌ها گذشته بر گرد مزار دختر جوانی که اطلاعاتی چندانی در مورد ایشان نداریم جمع می‌گردند نشان‌دهنده نوع نگاه ما نسبت به مقام و منزلت زنان پاک‌نهاد است که این برای ما افتخاری است؛ در شرایطی که برخی ناصواب ما را به نادیده انگاشتن حقوق زنان متهم می‌کنند شواهد نشان می‌دهد که این‌گونه نیست و زنانی که از منزلت و شایستگی برخوردار باشند تأثیری بر نگاه ما ندارد و غیر از حضرت زهرا که از جوهره عصمت برخوردار هستند برای این‌گونه بانوان با اینکه عصمت را آن گونه که برای حضرت زهرا قائل هستیم برای حضرت فاطمه معصومه قائل نیستیم به دلیل پاکی و منزلتی که دارند این‌طور مورد علاقه و احترام همگان هستند. بنابراین مقام و منزلت حضرت معصومه در شکل یافتن و نهادینه شدن هویت شیعی نقشی انکار ناشدنی و قطعی است و باید از خداوند بخواهیم که اولاً قدر این نعمت را در کشور خودمان بدانیم و پیشانی شکر بر زمین بساییم که توفیق میزبانی از این بانوی بزرگوار را به ما ارزانی داشته و طبیعتاً این وظیفه بر دوش ما هست که حرمت این بانوی بزرگوار را در همه جنبه‌های اندیشه، رفتار و اخلاقمان پاس بداریم.

منتشر شده در خبرگزاری حوزه

پی نوشت:

[1] - بحار الأنوار (ط - بیروت)؛ ج99؛ ص 266

[2] سفینة البحار، ج 2، ص 376.

[3] - سفینة البحار، ج 2، ص 376.


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩٢/۱۱/٢٠ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد