یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

نوروز، با بهاری می‌آید؛ که یادآور رستاخیز و تحولی ژرف و دل انگیز در حیات بشر است. و اینک، کتاب بزرگ آفرینش، فرا روی ماست: «پروردگار، بادها را فرستاد، و ابرها را برانگیخت. سپس آن را به سوی زمین مرده، سوق می دهیم و ما این گونه، زمین را - پس از مرگش - حیات می بخشیم.

رستاخیز نیز همین سان است». بهار، بازتاب شگفت راز حیات در عرصه هستی است و انسان، سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری حوزه در گفتگو با حجت‌الاسلام و المسلمین میرزا احمد اسدی به شرح فرازهایی از دعای تحویل سال پرداخته است.


آثار و برکات تقارن نوروز و فاطمیه

در ابتدای سخن به مناسبت ایام فاطمیه اولی عرض تسلیتی به محضر امام زمان و شیعیان و همه دوستان این خاندان عرض‌ کنم، همچنین تقارن ایام نوروز با ایام فاطمیه اولی و فاطمیه ثانی را به فال نیک می‌گیریم و شاید این تقارن و هماهنگی توفیقی باشد و به تعبیر روایت این تقارن یک نفحه الهیه باشد، «إِنَّ لِلَّهِ فِی أَیَّامِ دَهْرِکُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَرَصَّدُوا لَهَا، بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏74، ص: 166» از برای خداوند متعال در روزگاران شما نفحاتی پیش می‌آید، سعی کنید خود را در معرض این نفحات الهی قرار دهید، هر از چند گاهی این نسیم های رحمت به سوی شما می‌وزد، گاهی شرایط زمانی و مکانی زمینه‌ای می‌شود تا انسان قدمی به سوی حق بردارد، این نسیم های رحمت بسیار مغتنم است و سبب توفیقاتی است که انسان قدمی یا منزلی از سیر الی الله را طی کند و به مراتب بالاتر برسد، این تقارن ممکن است از همین قبیل باشد و همین که در این ایام سخن از فاطمه زهراست، باب توفیقی است، هر اندازه که به این باب نزدیک شویم به باب معرفت نزدیک شده‌ایم و هر اندازه از آن دور شویم از سعادت و معرفت محروم مانده‌ایم، اینکه حضرت رسول در حق امیرالمؤمنین فرمود «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْیَأْتِ مِنَ الْبَاب‏ ؛ إعلام الورى بأعلام الهدى، ص: 159» اختصاص به حضرت ندارد بلکه فاطمه زهرا و سایر ائمه نیز این گونه اند؛ هر که اراده حکمت و معرفت دارد، به باب معرفت فاطمه زهرا نزدیک بشود، مبادا برخی افراد این ایام را به غفلت و لهو و لعب بپردازند که مایه خسان آن‌هاست، حافظ تعبیری دارد که زبان حال همه ما شیعیان باید باشد که این ایام فاطمیه را مغتنم بشماریم و هر مناسبتی را که شبیه این ایام است:

حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح - ور نه طوفان حوادث ببرد بنیادت

نگاهی کوتاه به دعا تحویل سال و اعمال نوروز

مرحوم شیخ عباس قمی در بیان اعمال و وظایف عید نوروز بابی را اختصاص داده‌اند. اما در باب اعمال عید نوروز ایشان عبارتی دارد و می‌فرماید:

حضرت صادق علیه‌السلام به معلى بن خنیس - که ایشان یکی از اصحاب خاص امام صادق هستند که در باب روایات فقه روایات زیادی از ایشان نقل‌شده و از جمله ثقات است - تعلیم فرموده که چون روز نوروز شود غسل کن و پاکیزه‌ترین جامه‏هاى خود را بپوش و به بهترین بوهاى خوش خود را خوشبو گردان و در آن روز روزه بدار پس چون از نماز پیشین و پسین و نافله‏هاى آن فارغ شوى چهار رکعت نماز بگزار یعنى هر دو رکعت به یک سلام و در رکعت اول بعد از حمد ده مرتبه سوره إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ بخوان و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ و در رکعت سوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و در رکعت چهارم بعد از حمد ده مرتبه قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ و قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ بخوان و بعد از نماز به سجده شکر برو و این دعا را بخوان اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْأَوْصِیَاءِ الْمَرْضِیِّینَ وَ عَلَى جَمِیعِ أَنْبِیَائِکَ وَ رُسُلِکَ بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِکَ وَ بَارِکْ عَلَیْهِمْ بِأَفْضَلِ بَرَکَاتِکَ وَ صَلِّ عَلَى أَرْوَاحِهِمْ وَ أَجْسَادِهِمْ اللَّهُمَّ بَارِکْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَارِکْ لَنَا فِی یَوْمِنَا هَذَا الَّذِی فَضَّلْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ شَرَّفْتَهُ وَ عَظَّمْتَ خَطَرَهُ اللَّهُمَّ بَارِکْ لِی فِیمَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیَّ حَتَّى لا أَشْکُرَ أَحَدا غَیْرَکَ وَ وَسِّعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِی یَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرَامِ اللَّهُمَّ مَا غَابَ عَنِّی فَلا یَغِیبَنَّ عَنِّی عَوْنُکَ وَ حِفْظُکَ وَ مَا فَقَدْتُ مِنْ شَیْ‏ءٍ فَلا تُفْقِدْنِی عَوْنَکَ عَلَیْهِ حَتَّى لا أَتَکَلَّفَ مَا لا أَحْتَاجُ إِلَیْهِ یَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرَامِ و در غیر کتب مشهوره روایت کرده‏اند که در وقت تحویل این دعا را بسیار بخوانند و بعضى سیصد و شصت و شش مرتبه گفته‏اند یَا مُحَوِّلَ الْحَوْلِ وَ الْأَحْوَالِ حَوِّلْ حَالَنَا إِلَى أَحْسَنِ الْحَالِ و به روایت دیگر یَا مقلب‌القلوب وَ الْأَبْصَارِ یَا مُدَبِّرَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ یَا مُحَوِّلَ چون چنین کنى گناهان پنجاه ساله تو آمرزیده شود و بسیار بگو یَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرَامِ)

آنچه که قرائت شد عیناً عبارت مرحوم مجلسی در کتاب زاد المعاد؛و در شرافت این روز همین بس که در کتب دعا مطرح شده است و بر عظمت و افتخار نوروز همین بس که اعمال و آداب نوروز بر قلم شریف مرحوم محدث قمی جاری شده است و به همین منوال مرحوم محدث علامه عالی‌مقام مجلسی هم در کتاب زاد المعاد در فصل هفتم به بیان فضیلت و اعمال ماه نوروز پرداخته‌اند- آنچه که خواندیم مرحوم محدث قمی از این کتاب شریف نقل کرده‌اند البته در کتاب زاد المعاد مباحثی پیرامون اتفاقات مبارکی که در این روز شریف واقع شده است را نیز بیان کرده است؛ اتفاقات حساس و سرنوشت سازی افتاده است.

یادی از مرحوم حاج شیخ عباس فرخی آباده‌ای و مرحوم آقا میرزا ابوالفضل زاهدی قمی

سال‌ها قبل در محل خودمان فرد روحانی فوق‌العاده ای داشتیم که اعمی بود اما به اندازه صد نفر شخص بینا کار می‌کرد؛ یک روحانی خالص مخلص که اگر بگوییم در شرایط و موقعیت خودش کم نظیر بود گزاف نگفته‌ایم - ایشان چند سال قبل به رحمت خدا رفت- بعد از رحلت ایشان مجله مکتب اسلام خواستند مطالبی راجع به وی بنویسیم و مقاله‌ای با عنوان «ابوبصیر در آباده» در معرفی شخصیت معنوی و علمی ایشان نیز نوشتم؛ ایشان مطلبی از مرحوم آقا میرزا ابوالفضل زاهدی قمی نقل می‌کردند مرحوم زاهدی قمی در نزد حوزویان و افاضل معروف و مشهور هستند، و از کسانی بودند که امام راحل و مراجع دیگر نیز به ایشان اهتمام زیادی داشتند؛مرحوم آقای زاهدی شب‌ها در زیرزمین مسجد امام تفسیر می‌گفتند و کلاس تفسیر ایشان از تفاسیر غنی و قوی بود و در نوشته‌های شهید مطهری نیز از ایشان به عظمت یادکرده‌اند، مرحوم آقا شیخ عباس فرخی از مرحوم آقای زاهدی نقل می‌کردند که ایشان مقید بودند در تحویل سال این ذکر را به عدد روزهای سال قرائت می‌کردند و این سیصد و شصت و شش بار را که مرحوم مجلسی دارند گویا آقای زاهدی هم به این مطلب عمل می‌کردند.

 و ایضاً برخی روایت کرده‌اند که علاوه بر دعای یا مقلب‌القلوب این دعا را در روز نوروز به عدد روزهای سال بخوانید: «اللَّهُمَّ هَذِهِ سَنَةٌ جَدِیدَةٌ وَ أَنْتَ مَلِکٌ قَدِیمٌ أَسْأَلُکَ خَیْرَهَا وَ خَیْرَ مَا فِیهَا وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا فِیهَا وَ أَسْتَکْفِیکَ مَؤُنَتَهَا وَ شُغْلَهَا یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ،زاد المعاد ؛ص: 328».

دعای تحویل سال پیوند نوروز و خاندان عترت

با این ادعیه پیوندی بین عید نوروز و محمد و آل محمد برقرار می‌شود و عید نوروز مقدس و مبارک می‌شود و در این دعا هم این گونه است که "بارک لنا فی یومنا هذا" برای ما مبارک بدار "الذی فضلته" این روزی که تفضیلش دادی "کرمته" تکریم کردی "شرفته" شرافت دادی.

پرهیز از برخورد افراطی و تفریطی با نوروز

در برخورد با نوروز برخی افراطی و برخی تفریطی هستند و هر دو غلط هستند، برخی افراط می‌کنند به نحوی که به نوروز فوق‌العاده اهمیت می‌دهند و شاید به اعیاد دیگر این قدر اهمیت ندهند آن اندازه که عوام بین ما به این روز اهمیت می‌دهند به‌روزهای دیگر اهمیت نمی‌دهند شادی‌ها و دید و بازدیدها که این‌ها همه خوب است و برخی هم در مقام مقابله با این عید و آداب و رسوم مردمی هستند و به این مسائل وقعی نمی‌نهند و به نحوی مبارزه با عموم مردم است و می‌خواهند قدری ذوق مردم را بشکنند گمان می‌کنم این هم تفریط است، در بین مردم رسوم ناصواب زیادی است اما رسوم صحیح و منطقی هم وجود دارد ما باید سعی کنیم جهات مثبت را تعمیم بدهیم و تشویق کنیم و جهات منفی را به مردم تذکر بدهیم، و از همین دعا که مرحوم مجلسی می‌فرمایند معتبر هست معلوم است که ما باید به دید احترام‌آمیزی به این روز نگاه کنیم اما باید حواسمان باشد ما که مسلمان و معتقد به ائمه و انبیاء و اولیاء علیهم السلام هستیم همان‌گونه که دیدمان به مسائل دید ایمانی است به نوروز هم به دید ایمانی نگاه کنیم و به این شکل به سنت‌ها نگاه کنیم.

سند دعای تحویل سال

در فقه و اصول بابی تحت عنوان تسامح در ادله سنن داریم؛ فقها این را از قدیم‌الایام متعرض شده‌اند و مستندشان هم روایاتی است معروف؛ که در سنن و آداب و برنامه‌هایی که جزء واجبات نیست اگر به شما روایتی رسید که به شما دستور دادند به سنتی پایبند باشید آن کار را انجام دهید ولو اینکه پیامبر و آل پیامبر هم نگفته باشند «مَنْ بَلَغَهُ عَنِ النَّبِیِّ ص شَیْ‏ءٌ فِیهِ الثَّوَابُ فَفَعَلَ ذَلِکَ طَلَبَ قَوْلِ النَّبِیِّ ص کَانَ لَهُ ذَلِکَ الثَّوَابُ وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ ص لَمْ یَقُلْه‏؛ المحاسن، ج‏1، ص: 25» اگر به فردى بگویند فلان عمل نیک نزد خداوند متعال فلان اندازه فضیلت و ثواب دارد و او هم آن را به قصد رسیدن به این فضیلت، انجام بدهد، ذات اقدس الهى، آن ثواب را به او خواهد داد، اگر چه واقع، امر این چنین نباشد.

و آقایان فقها می‌فرمایند در ادله سنن تسامح شده و در مورد سنن و آداب اگر مطلبی به شما رسید ولو اینکه سند نداشته باشد یا سند ضعیف داشته باشد شما به آن عمل کنید بنابراین دعاهایی که در موقع تحویل سال خوانده می‌شود اگر سند معتبری هم نداشته باشد مورد تأیید است. و خود معصومین فرموده‌اند که در این مسائل دنبال سند نباشید و اگر سند ضعیف باشد شما عمل کنید و ثواب برای شما ثبت می‌شود.

احسن الحال به چه معناست؟

درس‌های بسیاری در این دعا وجود دارد، در فرازی از دعای تحویل سال می‌خوانیم: «یا محول الحول والاحوال، حول حالنا الی احسن الحال» من خاطر شریف شما را به احسن الحال جلب می‌کنم، وقتی می‌گوییم ای خدای مقلب‌القلوب ای کسی که قلب‌ها را دگرگون می‌کنی، ای کسی که ابصار را دگرگون می‌کنی، ای کسی که شب و روز را تدبیر می‌کنی و ای کسی که سال را می‌گردانی و سال و احوال را تحول می‌دهی، اول سال است و از خدای این‌چنینی این چنین درخواست می‌کنیم که حول حالنا الی احسن الحال، ما را به بهترین حال متحول و دگرگون کن، این بهترین حال کدام است؟

احسن الحال از منظر فقهاء

اگر به فقیهی بگوییم محول الحال چیست؟ بر حسب اقتضای فقاهتش می‌گوید بهترین حال برای انسان این است که تمام افعالش بر طبق دستور شرع باشد، چون فقه عبارت است از اینکه هر عمل و هر فعلی از عبد حکمی دارد، علم فقه علمی است که مربوط است به تمام حرکات و سکنات؛ فقیه می‌گوید شما در این عالم وقتی به تکلیف می‌رسید هر حرکت و عملی که شما انجام می‌دهید صغیر باشد یا کبیر باشد فردی باشد یا اجتماعی باشد ظاهری باشد یا اجتماعی باشد همه این‌ها حکمی دارد؛ لذا فقیه می‌گوید: احسن الحال یعنی انسان به این پایه رسیده باشد که همه اعمالش طبق حکم الهی باشد.

احسن الحال از منظر متکلمین

اگر از فرد متکلم سؤال کنیم احسن الحال از نظر شما چیست پاسخ او مطابق با علم کلام است؛ علم کلام علمی است مربوط به مبدأ و معاد و اعتقادات صحیح لذا از نگاه متکلم احسن الحال این است که اعتقاداتمان را تکمیل کرده باشیم و بدون تقلید به این اعتقادات رسیده باشیم.

احسن الحال از منظر فیلسوف

 اگر به فرد فیلسوف بگوییم احسن الحال از نظر شما چیست می‌گوید من انسان را از همه حیوانات و نباتات و جمادات ممتاز می‌دانم و امتیاز انسان در بین سایر موجودات به این است که در قوه علمی و عملی سرآمد باشد چون انسان را در دو قوه از سایر موجودات ممتاز می‌دانند یکی قوه عملی و دیگری قوه نظری یا به تعبیری انسان کامل کسی است که در حکمت عملی و نظری به کمال رسیده باشد.

احسن الحال از نگاه اهل معرفت:

اگر به عارف بگوییم این در جمله حول حالنا الی احسن الحال این احسن الحال را چه می‌دانید؟ می‌گوید: احسن الحال خدایی شدن است یعنی تمام وجود انسان خدایی بشود، گفتارش و کردارش، ظاهر و باطنش خدایی بشود.

ذکر این نکته خالی از فایده نیست در دعاهای ماه مبارک رمضان که هر روز می‌خوانیم تعبیر "احسن الحال "وجود دارد، "اللهم غیر سوء حالنا بحسن حالک"، خدایا بد حالی ما را به حال خوش خودت تغییر بده، اولاً این نکته معلوم باشد که خداوند هم باید خیلی حال خوشی داشته باشد این باء اگر باء قسم باشد یک معنا دارد اگر باء سببیه باشد یک معنا دارد اگر باء تشبیه باشد یک معنای دیگری دارد، این باء شاید به معنای الی باشد به حسن حال تو نزدیک بشوم، استاد آیت الله حسن زاده آملی در شرح اشارات در نمط بهجت و سعادت که از نمط های غنی و دل‌نشین اشارات شیخ هست، می‌فرمودند: این "غیر سوء حالنا بحسن حالک" در همین جهت است و ابن‌سینا آنجا می‌فرماید: خداوند تبارک و تعالی "اجل مبتهج" است «الاشارات و التنبیهات، ص: 141»، حضرت حق در بهجت و سرور و خوشحالی سرآمد است، البته "حال" درباره حق غیر از "حال" در مورد ماست، "حال" ما حساب دیگری دارد و "حال" حق تعالی خودش تفسیری دارد، بسیاری از اسرار ادعیه و معارفی که در بین ماست مسکوت مانده و لازم است به این معارف توجه شود.

ای خدایی که زمین و آسمان را می‌چرخانی، ای خدایی که شب و روز را می‌گردانی و تدبیر می‌کنی من را به سوی بهترین حال‌ها بگردان، یا مقلب‌القلوب والابصار، یا محول الحول والاحوال ای خدایی که احوال همه در دست توست، حول حالنا، این تحول در فرهنگ دینی ما بسیار بااهمیت است، بنای خلقت با تحرک است و این خلیفة الله شدن تعبیری دیگری از احسن الحال است که به معنای تغییر و تحول است؛ به بیان دیگر احسن الحال یعنی انسان؛ مظهر اسماء و صفات حضرت حق باشد اگر ائمه اطهار در اوج قله خدا نمایی هستند شیعیان آن‌ها هم تا حدی ممکن است به آن‌ها شبیه باشند.

منتشر شده:خبرگزاری حوزه


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۳/۱/۱٧ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد