یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

بخشی از گفتگو:اگر چه چند عنوان کتاب از علامه امینی به چاپ رسیده است ولى شهرت علمى و کارنامه پر برگ و بار این علامه مجاهد، سخت تحت الشعاع  اثر جاویدان او الغدیر است و بیشترِ مردم و حتى اهل نظر او را فقط به کتاب الغدیر مى شناسند. اما علامه، آثار کم‌حجم‌تر اما همچنان مهم دیگری نیز دارد که می‌توانند برای مطالعات اسلامی بسیار راهگشا باشند و المقاصد العلیة یکی از این آثار است.


چندی پیش در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین سید محمد طباطبایی یزدی فرزند محقق سترگ علامه سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی با عنوان « بیاد آنکه عمری در احیاء فضائل امیر المومنین کوشید» درباره کتاب فضائل امیر المومنین به گفتگو نشستیم و در آن گفتگو وعده دادیم راجع کتاب ارزشمند المقاصد العلیه نوشته  مدافع حریم ولایت علامه امینی  نیز در مجال دیگری به بحث بنشینیم سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری حوزه  به مناسبت عید غدیر خم این گفتگو را تقدیم به دوستداران و شیعیان حضرتش می کند.

«لازم به ذکر است حجت الاسلام و المسلمین احمد امینی فرزند مرحوم علامه امینی در مجالی به نگارنده توصیه کردند که حتما راجع کتاب ارزشمند المقاصد العلیه با استاد ارجمند حجت الاسلام و المسلمین سید محمد طباطبایی یزدی گفتگویی انجام شود که امتثال امر شد»

لطفا مطلبی اگر در آغاز درباره کتاب المقاصد العلیه دارید عنوان بفرمایید.

در ابتدا بگویم که اگر چه چند عنوان کتاب از علامه امینی به چاپ رسیده است ولى شهرت علمى و کارنامه پر برگ و بار این علامه مجاهد، سخت تحت الشعاع  اثر جاویدان او الغدیر است و بیشترِ مردم و حتى اهل نظر او را فقط به کتاب الغدیر مى شناسند. اما علامه، آثار کم‌حجم‌تر اما همچنان مهم دیگری نیز دارد که می‌توانند برای مطالعات اسلامی بسیار راهگشا باشند و المقاصد العلیة یکی از این آثار است. درباره الغدیر این نکته را متذکر شوم که حتی میزان معرفت عموم طلاب و دانشجویان نسبت به الغدیر هم چندان که شایسته است نیست، این دانشنامه دین و ادبیات و کتابشناسى و تاریخ و تراجم شرق اسلامی هم مغفول مانده است. بگذریم از کوتاهىِ مراکز علمى در توجه به کتاب عظیم الغدیر، که به قول جناب دکتر طالعی اگر در اختیار هر ملتى مى بود، ده‏ها پایان‌نامه دانشگاهى و پژوهش‏هاى روشمند بر اساس آن پدید مى آوردند؛ و ما هرگز چنین نکردیم.

کتاب المقاصد العلیة یکی از این آثار کم حجم ولی مهم علامه است که به یاری خدا اکنون پس از هشتاد سال از تألیف آن، برای اول بار منتشر شده و شایسته است که پژوهشگران در محتوای آن کنکاش کنند و مبانی فکری علامه را از آن استخراج کنند.

انگیزه و داستان نگارش این کتاب توسط علامه امینی چه بوده است؟

از مرحوم آیت الله  سید هاشم حسینی طهرانی صاحب توضیح المراد، که ارتباط وثیقی با علامه داشته است، چنین نقل شده که: زمان مرحوم آیة الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم، شخصی از تبریز نامه ای خدمت ایشان می‌فرستد و سئوال می‌کند که نظر شما راجع به عالم ذر چیست؟ مرحوم حاج شیخ در جواب مرقوم می‌فرماید که: عالم ذر از مسلمات روایات اهل بیت علیهم  السلام و بعض آیات قرآن و تفاسیر ذیل آن آیات است. نامه را امضا کرده و مهر زده و برای مستفتی ارسال کرده بودند. آن شخص، بعداً استفتا را به علامه امینی نشان می‌دهد. علامه بعد از مشاهده آن، می‌گوید این استفتاء جز این جواب، نیاز به یک کتاب هم دارد و این کتاب را تألیف می‌کند، آنگاه این کتاب را به همراه آن استفتا و یک نسخه زیراکس شده خط خودشان به محضر مرحوم حاج شیخ در قم میفرستند. علامه معتقد بود در برابر پرسش‌های اعتقادی بنیادین باید آثار بیشتری تألیف شود و عالم ذر باید روایاتش بررسی شود، حد اقل در حدی که برای مخاطبان شیعه، این مطلب ابهامی نداشته باشد.

مشخصات کلی کتاب از لحاظ محتوایی و ساختاری چیست؟

این کتاب با عنوان «المقاصد العلیّة فی المطالب السنیة» اثرى است که علامه امینى در آن چهار آیه مهم قرآنی را که مورد توجه متلکمان و عالمان دین بوده است ـ در چهار بخش جداگانه ـ  تفسیر کرده  و سپس مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد و در ذیل هر کدام روایات قابل توجهی را از منابع عمده حدیثی ذکر می‌کند . مسائلی چون اسماء و صفات، عالم ذر و اظله، بحث طینت، و نسبت این عوالم با سرنوشت و اختیار آدمیان که محورهای اصلی این کتاب است.

مطلب اول: تفسیر آیه یازده سوره غافر ﴿قالوا ربَّنا أمَتَّنَا اثنَتَینِ وَأحیَیتَنا اثنَتَین﴾ ، ص 11 تا 54. پیرامون موت و حیات دوگانه.

مطلب دوم: تفسیر آیه  180 سوره اعراف﴿وَللَّه الأسماءُ الحُسنى‏ فَادعوهُ بِها﴾ ، ص 55 تا 129. بحثی پیرامون اسمای حسنای الهی.

مطلب سوم: تفسیر آیه 172 سوره اعراف ﴿وَإذ أخذ رَبُّکَ مِن بَنى آدَمَ مِن ظُهورِهِم ذُرّیتهم...﴾، ص 131 تا 336. این فصل که در اثبات عالم ذر نوشته شده، نزدیک به نیمى از کتاب را در بر دارد.

مطلب چهارم: یعنی بخش نهایی کتاب به تفسیر آیات هفتم تا یازدهم سوره مبارکه واقعه اختصاص دارد: ﴿وَکُنتُم أزواجا ثَلاثَةً* فَأصحاب المَیمَنَهِ ما أصحاب المَیمَنَهِ* وَأصحاب المَشئَمَهِ ما أصحاب المَشْئَمَهِ* والسّابِقونَ السّابِقونَ* أوّلئِکَ المُقرِّبونَ﴾.ص 337 تا 397 پیرامون اصحاب یمین و اصحاب شمال.

 

گرچه مطالب، مستقل از هم هستند، ولى مؤلف بزرگوار، پیوندى میان آنها برقرار کرده و پیوسته، مضامین هر بخش را به بخش های دیگر ارجاع مى‏دهد. البته بخش مهم و قابل توجه کتاب کمّاً و کیفاً بخش سوم است که راجع به عالم ذرّ می‌باشد.

نکته دیگر این که نقد در این کتاب، جایگاه ویژه دارد و سخنان تعدادی از عالمان دین همچون سید مرتضی، فخر رازی و شیخ مفید و علامه مجلسی در این کتاب مورد نقادی قرار گرفته است. در ضمن به خاطر تسلط بالای علامه به ادبیات، بهره گیرىِ فراوان از اشعارِ عربى و فارسى در ضمن مباحث، از ویژگى‏هاى دیگر این کتاب است.

این کتاب همچنین مشتمل بر سه (چهل حدیث) است که بسیار عالی و محققانه توسط علامه گزینش شده اند.  متن کتاب در حدود 400 صفحه است که پس از یک مقدمه کوتاهِ ده صفحه‏اى آمده و پس از متن، 120 صفحه فهارس و نمایه ها، پایان بخشِ کتاب است.

این اثر چه تفاوتی با الغدیر دارد؟

فضای کتاب الغدیر یک فضای احتجاجی است و مخاطبان اصلی آن اهل سنت هستند.  بر همین اساس هم  منابع مورد استناد در آن همگی از منابع علمای اهل سنت است که مؤلف بر مبنای یکی از قواعد اساسی منطقی در جدل، که احتجاج از طریق ارائه مسلمات طرف مقابل می‌باشد مطالب کتابش را با استناد به اقوال و آرای اهل سنت استوار کرده است. اما در این کتاب چنین نیست و این کتاب محتوایی تبیینی دارد و مخاطبان شامل شیعیان می‌شود، لذا می‌بینیم جز در موارد بسیار نادر، عموم منابع، منابع شیعی است. اهمیت این اثر بالخصوص این است که تا حد زیادی منش فکری و طرز اندیشه اعتقادی مرحوم علامه را بازتاب می‌دهد و چنانچه جناب دکتر حسن انصاری در مقاله خود متذکر شده است در بین آثار متشر شده از علامه، هیچ کدام به اندازه این اثر، نماینده طرز فکر آن مرحوم در رابطه با مسائل اعتقادی و مشی کلی فکری ایشان نیست.

علامه چه زمانی این کتاب را تألیف کرده است؟

«المقاصد العلیة» مقدمه، مؤخّره و تاریخ تألیف ندارد. در واقع مجموعه‏اى است از چهار گفتار که البته با تنظیم و تدوینِ مؤلف به این صورت درآمده است. به قرینه تاریخ استفتایی که مؤلف از میرازی نائینی مورخ سال 1353 قمری در کتاب آورده و تاریخ ارتحال شیخ عبدالکریم حائری مؤسس حوزه به سال 1355 قمری که علامه کتاب را برای ایشان ارسال کرده است، تألیف کتاب بین سالهای 53 تا 55 قمری صورت گرفته است.

همچنین احتمال می‌رود همزمان با تألیف این کتاب، علامه به کتاب الغدیر مشغول بوده باشد. چون مرحوم پدرم فرمودند شیخ عباس قمی سراغ الغدیر را می گرفته. مرحوم والد فرمودند علامه مکرر به من فرمودند شیخ عباس میل داشت این کتاب چاپ شود و ببیند و می‏گفت: چرا الغدیر را چاپ نمی‏کنی؟ من دلم می‏خواهد ببینم.

خب این یعنی اینکه در زمان حیات محدث قمی (متوفای سال 1359 قمری) کتاب الغدیر شکل گرفته بوده که ایشان انتظار شکل نهایی و چاپ شده آن را داشته‌اند.

نهایتاً باید گفت این کتاب را مرحوم علامه در سالهای جوانی خود نگاشته است. به نظر می‌رسد در همان برهه‌ای باشد که ایشان از نجف به تبریز بازگشته بودند.  شایان توجه  است که مرحوم پدرم می‌فرمودند  این کتاب برای مدتی مفقود بوده و به لطف خداوند منان به صورت اتفاقی پیدا شده است.

روش تحقیق علامه امینی در این کتاب چیست؟

علامه در این کتاب با رویکردی حدیثی در ضمن تفسیر آیات قرآنی به تبیین موضوعات مهم اعتقادی پرداخته است. نگاه ویژه علامه به احادیث و محدّثان، قابل توجه و ملاحظه است . همچنین چکیده این اثر و روح همه مطالب این کتاب، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. بعنوان نمونه ایشان به کتاب «مشارق انوار الیقین» حافظ رجب بُرسى اعتماد کرده و  سعی کرده  تا توجیه صحیحی براى احادیث نقل شده  پیدا کند. فرات کوفى محدثِ سده چهارم را که در غالب کتاب‏هاى رجالى مجهول مى‏دانند، به عنوان «استاد المحدّثین فی عصره» مورد ستایش قرار داده است و دیگر این که به زیارت غدیریه منقول از امام هادى علیه السلام استناد کرده و سند آن را معتبر دانسته است. در مواردی هم تعلیقات عالمانه و محققانه ای براى حل مشکلات برخی احادیث، با توجه به موضوع‏هاى مطرح شده در مباحث توحید و عدل نگاشته است.منابع  این کتاب، بجز موارد خاص و معدود (مانند ص 202 تا 204)، همگى از منابع معتبر شیعه هستند. برخى از این کتابها در زمان تألیف این کتاب هنوز چاپ نشده‏اند و مرحوم علامه از نسخه‏هاى خطى آنها با تعبیر «هو موجودٌ عندنا» نقل کرده است. منابعی چون تفسیر فرات کوفی، کشکول سید حیدر آملی، بشارة المصطفی عمادالدین طبری، العروس قمی و غیر اینها. که البته بعضى از آنها مانند شهاب مبین نوشته میرزا ابوالقاسم اردوبادى هنوز هم به صورت خطی باقى مانده است. تسلط علامه بر کتابها و مجامیع حدیثی ـ همچنان که از سراپای کتاب الغدیر هویدا است ـ سبب گستردگی منابع این کتاب شده است. می دانیم که یکی از وجوه امتیاز علامه امینی در آثارش عدم اکتفا به منابع در دسترس و چاپ شده و سهل الوصول است. علامه به منابع متعارف کتابهای روزگار خود بسنده نکرده و عمر خود را در لابلای کتابخانه های خطی و دستنویس های دشوارخوان سپری کرده است و طبیعی است که وقتی چنین نویسنده ای کتابی بنویسد منابع پژوهشش بسیار گسترده تر از کتاب های دیگر است.

ارتباط نشر این کتاب با بنیاد محقق طباطبایی چیست؟

از یک سو یکی از اهداف عمده ما در بنیاد محقق طباطبایی بر نشر میراث شیعی استوار شده است و چاپ اثر منتشرنشده علامه امینی بی شک در همین راستا قرار می‌گیرد.  و از سوی دیگر، نسخه عکسی دستنویس این اثر در اختیار کتابخانه محقق طباطبائی بود و زمینه انتشار این اثر را هموار می‌کرد. لذا در مسئولیت بنیاد بود که این کتاب را که سالهاست بسیاری از شیفتگان مکتب امیرالمؤمنین علیه السلام مشتاق چاپ آن بودند به طبع برساند و در اختیار آنان قرار دهد. همراهی و همدلی و تشویق دوست ارجمند ما جناب آقای شیخ احمد امینی، فرزند علامه هم عامل بسیار مؤثری در پیشرفت و به ثمر رسیدن کار بود.

کارهایی که حضرتعالی در تحقیق و تصحیح این کتاب انجام داده اید چه بوده؟

نسخه اساس طبع، نسخه‏اى است که در اختیار مرحوم محقق طباطبائی بود. مرحوم سید هاشم حسینى تهرانى صاحب توضیح المراد به دلیل اُنس با علامه امینى از روى نسخه اصل نوشته است. آنگاه جناب حجة الاسلام حاج شیخ محمدرضا کریمى در سال 1407 قمرى، از روى نسخه یادشده استنساخ کرده و به مرحوم پدرم محقق فقید سید عبدالعزیز طباطبایى رحمة الله علیه، هدیه کرده که اکنون در کتابخانه ایشان موجود است.

متن کتاب بر اساس این نسخه تصحیح شد و احادیث آن از اهم منابع قابل دسترس محققان تخریج شد و اعلام مذکور در متن معرفی شده و ابیات شعری مجهول نیز به منابع آن مستند شد. برخی احادیث و کلمات عالمان متقدم نیز که از مصادر کمتر شناخته شده نقل شده بررسی و تبارشناسی شده است. گستره منابع کتاب به دلیل تسلطی که علامه امینی بر میراث علمی علمای متقدم داشته است و وسعت مطالعات ایشان در کتابخانه‌های خطی مختلف عراق و سوریه و ایران و هند انجام شده است در این کتاب نیز قابل مشاهده است.

مضامین این کتاب هنوز جای کار بسیار دارد و این کتاب می‌تواند زمینه پژوهش‌های بعدی باشد، خصوصاً بحث «اسمای حسنای الهی» و «عالم ذر» نیاز به تتبع فراوان دارد، چه این کار را بنده بعنوان رساله پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود در دانشگاه ادیان عرضه کرده بودم. در اینجا لازم است از دوست فاضل و ارجمندم جناب آقای شیخ احمد امینی فرزند مرحوم علامه یاد کنم  که متن حروف‌چینی شده کتاب را که با اصل نسخه نجف مقابله شده بود و بخش مهمی از کار تحقیق را هموار کرده بود، از سر لطف در اختیار ما گذاشت و ما را در انجام این امر و اتقان کار یاری نمود، شکر الله سعیه.

باز تاب انتشار این کتاب چه بوده است؟

این کتاب هنوز به صورت شایسته معرفی نشده است و مدت زیادی هم از طبع آن نمی گذرد. با این حال توجه اهل تحقیق به این کتاب بسیار بوده است. ما یک ویژه نامه‌ای با عنوان «امین شریعت» به مناسبت رونمایی از این کتاب به چاپ رساندیم که حاوی مقالاتی درباره این کتاب و مؤلف  آن و گفتگوهایی در این خصوص است که اگر چه در فرصتی بسیار کوتاه فراهم گردید اما  بحمدالله کار خوبی شد و مورد توجه محققان واقع شد. از جمله مقاله ای از جناب آقای محمد بیابانی اسکویی درباره عالم ذر و بررسی آراء علامه در این کتاب، و مقالاتی از دکتر حسن انصاری و دکتر عبدالحسین طالعی و دیگران در معرفی این کتاب در آن ویژه نامه منتشر شده. یک زندگی نامه نسبتاً مفصل هم از علامه امینی به قلم علامه سید محمدصادق بحرالعلوم رحمة الله علیه که تا کنون منتشر نشده بود هم به همت آقای محسن صادقی در آنجا منتشر شد. بررسی کتاب همچنان ادامه دارد، چنانکه ادیب توانا و دانشمند جناب استاد قیس عطار هم مقاله‌ای به عربی درباره ادبیات کتاب و مقایسه آن با الغدیر نوشتند که به تازگی در مجله سفینه منتشر شده است.

متأسفانه به دلیل عدم آشنایی گستره بزرگی از خوانندگان ایران به زبان عربی، کتاب هنوز از چشم بسیاری از مشتاقان دور مانده است. لذا ما کتاب را برای ترجمه به زبان فارسی هم به مترجم سپردیم که در حال انجام است و ان شاء الله منتشر خواهد شد.

گفتگو: حمید کرمی

 


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۳/٧/۱ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد