یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

نقش امام صادق (علیه‌السلام) در بازسازی تمدن اسلامی

مکتب اسلام همواره به دنبال تشکیل حکومت اسلامی بوده تا زمینه‌ساز اجرای احکام الهی به‌طور کامل باشد. آغاز شکل‌گیری تمدن اسلامی را با ظهور اسلام باید هم‌زمان دانست؛ در سده‌های آغازینِ اسلامی، این تمدن همواره رو به رشد و شکوفایی داشت. امّا برخی عوامل بیرونی و درونی، موجب کُندیِ حرکتِ تمدن اسلامی شد  به مناسبت ایام فرخنده ولادت امام صادق علیه‌السلام در گفتگو با آیت‌الله محمدعلی گرامی به واکاوی نقش و روش حضرت در شکل‌دهی و پی‌ریزی تمدن بزرگ جهان اسلام و آسیب‌ها و راه‌کارهایی که می‌تواند متوجه این ساختار شود پرداخته ایم


 رابطه فرهنگ و تمدن

هر تمدنی ریشه در فرهنگ آن جامعه دارد. زیربنای همه تمدن‌ها فرهنگ آن جامعه است. فرهنگ هر جامعه‌ای هم در اصل به‌وسیله اندیشمندان آن جامعه به وجود می‌آید. طبقه خاص اندیشمند، به‌صورت تدریجی و با استقامت در متن جامعه حضور پیدا می‌کنند و این منشأ فرهنگ عمومی می‌شود و فرهنگ عمومی منشأ تمدن متناسب با آن جامعه می‌شود.

وضعیت فرهنگ جامعه اسلامی در زمان خلفا

فرهنگ جامعه اسلامی در زمان خلفا به‌شدت آسیب دید. بخصوص در زمان خلیفه سوم و به دنبال آن جریان فعالیت‌های معاویه و یزید به وجود آمد و در زمان یزید کار تمام شد.

لعبت هاشم بالملک فلا ***خبر جاء و لا وحى نزل‏

بنی مروآن‌هم همان راه بنی‌امیه را ادامه دادند و تمدن خاص غیرمذهبی و فرهنگ غیرمذهبی بر جامعه حاکم شد و به‌قدری حکومت این فرهنگ غالب بود که اما م سجاد بعد از حادثه کربلا به‌شدت تنها بودند. جز عده معدودی کسی با امام سجاد رابطه نداشت. تعداد افرادی که نزد امام سجاد می‌رفتند و نقل حدیث کرده‌اند بسیار کم است. روایاتی که از امام سجاد (علیه‌السلام) در کتب روایی ما هست تعداد کم روایت را نشان می‌دهد و این‌که ما می‌شنویم گاهی امام سجاد (علیه‌السلام) از منزل بیرون می‌آمدند و به یک قصاب می‌فرمودند: به گوسفند آب‌داده‌ای یا خیر؟ و مشابه این‌ها به این دلیل است که اگر ایشان در منزل می‌نشستند کسی به سراغ ایشان نمی‌آمد در زمان امام باقر (علیه‌السلام)، تزلزل دادن به فرهنگ مروانی و معاویه‌ای شروع شد. اینکه به ایشان لقب باقر دادند به این دلیل است که او شکافنده علم بود و شکاف دهنده و رخنه ایجادکننده در فرهنگ دشمن و شاید باقر به هر دو معنی منظور بوده باشد؛ به‌هرحال شروع در فرهنگ‌سازی جدید و شروع تمدن جدید در زمان ایشان بود. همان‌طور که می‌دانیم بااینکه دوران امام باقر با مشکلاتی همراه بود و ایشان تبعید و فشارهایی را تحمل کردند و درنهایت به شهادت رسیدند ولی درعین‌حال تا حدود زیادی توفیقاتی به دست آوردند که همان توفیقات زمینه ساخت تمدن و فرهنگ جدید شد.

نقش امام صادق (علیه‌السلام) در بازسازی تمدن اسلامی

 در زمان امام صادق (علیه‌السلام) تطبیق کلیات بر مصادیق و پی گیری امر فرهنگ خیلی بیشتر بود و حضرت در مقام تطبیق و بیان مصداق برای جامعه آن روز که از فرهنگ اسلامی فاصله گرفته بود و فرهنگ سلطنتی و فرهنگ حکومت فاسد بنی‌امیه و بنی مروان جایگزین آن فرهنگ شده بود این وضعیت را روشن کردند و با فعالیت امام صادق (ع) این مسئله نضج گرفت و درنتیجه پایه‌ریزی فرهنگ و تمدن اسلامی شکل گرفت.

 باملاحظه در کتاب‌هایی که در این زمینه وجود دارد ملاحظه می‌کنید که ازنظر حقوق اسلامی هیچ امامی به‌اندازه امام صادق روایت ندارند و این مسئله هم نشان‌دهنده انحراف حکومت‌های قبلی است و هم نشان‌دهنده شکل‌گیری فرهنگ اصیل اسلام، در حقوق و فقه این‌گونه است. در اصول اعتقادات که زیربنای فقه و حقوق هستند بازهم امام صادق بیش از همه روایت دارند و حتی بیش از حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، باوجود خطب و نامه‌های فراوانی که امیرالمؤمنین دارند اما امام صادق (ع) بیش از تمام ائمه در آن جهت روایات دارند که در اصول کافی و کتب دیگر ملاحظه می‌کنید و این‌ها تماماً فرهنگ‌سازی جدید است و به‌طوری شد که خلفا به‌هیچ‌وجه قدرت تحمل نداشتند چراکه می‌دیدند ایشان زیربنای تمدن آن‌ها را هدف قرار داده است و اینکه بارها به منزل ایشان می‌ریختند و امام را دستگیر می‌کردند و نزد خلیفه می‌بردند و خلیفه به ایشان اهانت می‌کرد و گاهی تصمیم به قتل ایشان می‌گرفت تماماً نشان‌دهنده فعالیت امام صادق است و حضرت در ابعاد مختلفی در این زمینه کارکردند.

تمرکز امام (ع) بر مسائل اعتقادی؛ حقوقی وعلوم روز

حضرت صادق علیه‌السلام در جهت شکل‌دهی تمدن بزرگ اسلامی در ابعاد مختلفی کارکردند در اصول اعتقادی: برای ساخت زیربنای فرهنگ عمومی، در مسائل حقوقی: برای ساخت جامعه متمدن اسلامی و دارای روش و سیره عملی صحیح اسلامی و در علوم متنوع: برای ساخت جامعه مدرن با توجه به نیازهای جامعه و آنچه ما راجع به جابر بن حیان می‌شنویم خیلی شورانگیز است و حتی گفته می‌شود که ایشان پانصد رساله در علوم متنوع از زبان امام صادق (ع) تألیف کرده است؛ یا در همین کتاب توحید مفضلی که از امام صادق (ع) نقل‌شده است و حضرت در مقام بیان مسائل توحیدی هستند اما بسیاری از مسائل علوم طبیعی در آن وجود دارد و این علوم کمک در جهت رفع نیازهای مادی مردم هستند؛ لذا امام صادق علیه‌السلام در هم در اصول فکری و ایدئولوژی و هم در ساختار عملی جامعه و هم در جهت نیازهای جسمانی و زندگانی مردم فعالیت کردند و در تمام این قسمت‌ها مطالبی دارند.

درگیری‌های بحثی امام (ع) با مخالفین

 یکی از فعالیت‌های امام صادق (ع) درگیری‌های بحثی و مناظره‌ای امام با مخالفین بود و این‌ها در کتب ما مضبوط است و به این وسیله حضرت توانستند تحول ایجاد کنند و شاهد این تحول حساسیت بسیار شدید دشمن در رابطه با ایشان بود و طبق آنچه نقل‌شده وقتی ایشان را نزد خلیفه بردند حضرت قسم یادکرد که درصدد حکومت نیست و همین‌طور هم بود و حضرت حکومتی که زیربنای آن خراب است به دردشان نمی‌خورد اگر حکومت با سرنیزه و قدرت گرفته بشود ولی زیربنای فکری جامعه ضد این حکومت باشد بقا ندارد بنابراین حضرت در مسیر ساخت زیربنای فکری جامعه بودند و تا مقدار زیادی هم موفق شدند ولی در زمان حضرت موسی بن جعفر اجازه ادامه این حرکت را ندادند و در مقابل این جریان سازنده به‌شدت ایستادگی و مقاومت کردند مطالبی که عرض شد سیری اجمالی و کوتاه از فعالیت‌های امام صادق (ع) در جهت شکل‌دهی و ایجاد فرهنگ و تمدن اسلامی بود که بیان شد.

همان‌طوری که حضرت‌عالی اشاره فرمودید تمدن بزرگ اسلامی با فراز و نشیب‌های فراوانی روبرو بوده است و در دورانی از تاریخ جهان اسلام دچار انحطاط و سقوط شد لطفاً بفرمایید که چه آسیب‌ها و چه راهکارهایی برای ایجاد تمدن نوین اسلامی وجود دارد؟

یکی از مهم‌ترین آسیب‌هایی که می‌تواند متوجه ایجاد و شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی شود آسیب به ایدئولوژی و زیربنای فکری است؛ زمانی که پیامبر اکرم مبعوث شدند - برای ایجاد اقبال عمومی - می‌توانستند مسئله مظلومیت زنان و استثمار بردگان را مطرح کنند یا می‌توانستند مسئله فقر را مطرح کنند ولی به‌جای همه این‌ها چیزی را مطرح کردند که حتی فقرا هم به ایشان سنگ زدند وزنان و بردگآن‌هم مخالف آن بودند و آن مسئله ایجاد اعتقاد اصیل بود «قُولُوا: لَاإلَهَ إلَّا اللَهُ تُفْلِحُوا» پس زیربنا را از فکر شروع کردند و آسیب همیشه از زیربناست و آسیب اجتماع ما از به هم زدن زیربنای فکری جامعه است و دشمن کاری می‌کند که عقاید سست بشود. عقیده که سست شد مسائل عملی می‌ریزد و این کاخی است که اگر آجر زیربنای آن از بین رفته برود دیگر چیزی از این کاخ باقی نمی‌ماند و اگر ما بخواهیم این آسیب‌ها را برطرف کنیم باید ایدئولوژی را تقویت کنیم جامعه‌ای که خدا در نظر آن مهم جلوه کرد کمتر آسیب می‌بیند و این مسئله بسیار مهم است؛ شاید یکی از مسائلی که مناسب است راجع به آن صحبت شود این است که بهترین راه تبلیغ چیست؟ آیا بهترین راه تبلیغ صرف بیان حلال و حرام شرعی است یا بیان زیربنای آن است که مسئله ایمان و دل است لذا در روایت آمده است که: «وَ هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبُّ وَ الْبُغْض‏؛ بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏65، ص: 63» برای اینکه محبت که مربوط به میل است بعد از جنبه‌های عقلانی به وجود آمده است و این موجب شده است که دل به مسئله اصیل ایدئولوژی متوجه بشود و باید روی اصل اعتقادات کار بشود.

فرهنگ در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی چه جایگاهی دارد؟

همان‌طوری که عرض کردم تمدن عارضی است بر گونه فرهنگ و فرهنگ عارضی است بر گونه ایدئولوژی و اعتقاد، باید اعتقاد را بازسازی کرد تا روبناها درست بشود و واقع این است که بیان مسئله اعتقادی و رفع شبهات چیزی است که الآن دنیای روز به آن مبتلاست و مشخص است که دشمن این‌ها را برای سست کردن عقاید مطرح می‌کند و ما هم در همین جهت باید مراقب باشیم بنابراین تمدن فرع فرهنگ است و فرهنگ فرع ایدئولوژی است و ما باید زیربنای و ایدئولوژی را تقویت کنیم و راه تقویت آن‌هم تألیف کتب و گفتمان سازی و گاهی تبلیغات فردی است «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى‏ وَ فُرادى‏؛ سباء 46».

وقتی پیامبر اکرم شروع به دعوت کردند از افراد کمی شروع کردند «وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبین‏؛ شعراء 214» با افراد کمی این تمدن شروع به ساخته‌شدن کرد ولی ساختنی که دیگر برگشتی در آن نبود. سیره‌ای که علمای اخلاق این قرون اخیر داشتند همین بوده است که ساختار فکری یک نفر یا دو نفر را ایجاد می‌کردند منتها این دو نفر مثل کوه محکم بودند.

آیا نامه اخیر رهبر انقلاب به جوانان اروپایی در جهت معرفی تمدن نوین اسلامی تأثیرگذار بود؟

در غرب اسلام را با این اعمال گروه‌های تکفیری تطبیق می‌کردند و خواه‌ناخواه فکر می‌کردند اسلام همین است و از قدیم در برخی کتاب‌ها بود که اسلام با شمشیر امیرالمؤمنین جلو رفته است و این را تبلیغ می‌کردند و اسلام را دین خشونت معرفی می‌کردند این نامه مانند خدمات دیگری که در برخی کتاب‌ها نقل‌شده است نشان داد که اسلام قبل از آنکه درصدد ستیزه با سایر فرق باشد دین رحمت است و اساسی‌ترین آیه قرآن «بسم‌الله الرحمن الرحیم» است خود قرآن هم کتابی است که با همین بسم‌الله شروع‌شده است و نشان دادن عطوفت و مرحمت و رحمت الهی به جامعه غربی خیلی می‌تواند افراد را جذب کند و جذب هم کرده است و در بسیاری از کشورها حوزه‌های علمیه درحالی‌که درگذشته از این خبرها نبود امیدواریم که نتایج بسیار خوبی ازاین‌گونه نامه‌ها گرفته بشود. انشاء الله.


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩٤/۱٠/۱۱ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد