یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

بسم الله الرحمن الرحیم

سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری حوزه به مناسبت میلاد پر سرور امام سجاد علیه السلام در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین دکتر رضا برنجکار ، استاد حوزه و دانشگاه و ریاست دانشگاه پردیس قم ؛ گذری کوتاه به خدمات علمی و فرهنگی امام سجاد علیه السلام می نماید .


مقدمه :

 امام سجاد علیه السلام چهارمین امام شیعه هستند که در سال 38 قمری متولد شدند و در سال 95 به شهادت رسیدند در قیام عاشورا 23 سال داشتند و 34 سال امامت را بر عهده داشتند دوران امامت ایشان سخت ترین دوران امامت ائمه بوده است و بعد از شهادت اطرافیان و نزدیکان ایشان در واقعه کربلا به امامت می رسد ، در زمانی که هرج و مرج جهان اسلام را فرا گرفته است و شیعیان در وضعیت سختی زندگی می کردند جنگ ها و قیام های مختلف اتفاق افتاده بود ؛ ایشان با شش خلیفه هم عصر بودند عبد الله بن زبیر و پنج  خلیفه اموی معاویه بن یزید ، یزید بن معاویه ؛ مروان بن حکم ؛ عبد الملک بن مروان ،ولید بن عبد الملک .

 وقایع عصر امام سجاد علیه السلام :

قیام توابین ، کشتار مردم مدینه توسط یزید در  واقعه حره ، حمله به مکه ، ویران کردن کعبه ؛ قیام مختار ، قیام توابین ، کشتار مردم عراق  توسط حجاج بن یوسف ثقفی در طول بیست سال حکومتش و به طور کلی این دوران آمیخته به استبداد و فساد و فحشا و دوران پیدایش انحرافات ، جهل و نادانی  و نابودی ارزش هاست و از این جهت امام دوران سختی داشتند خصوصا بعد از واقعه کربلا ، در این شرایط امام سجاد علیه السلام مردم را چگونه به سوی اسلام دعوت می کند و چگونه معارف دین را احیا می کند.

جایگاه امام سجاد علیه السلام در کلمات بزرگان اهل سنت

 ایشان در بین شیعه و سنی به بزرگی و عظمت یاد شده است شیعیان ایشان را به عنوان امام معصوم قبول داشتند البته فرقه کیسانیه و زیدیه ایشان را به عنوان امام معصوم قبول ندارد اما به عنوام دانشمند و فقیه قبول دارند

 شافعی : « إن علی بن الحسین أفقه أهل المدینة ،  رسائل الجاحظ( ص 106) »

عمر بن عبد العزیز :

راغب اصفهانى و ابن جوزى نیز در مناقب از عمر بن عبد العزیز نقل میکند، که روزى حضرت زین العابدین پیش عمر بن عبد العزیز بود از جاى حرکت نموده خارج شد.

عمر بن عبد العزیز روى به حاضرین نموده گفت گرامى‏ترین مردم کیست؟

حاضرین گفتند شما. عمر بن عبد العزیز گفت هرگز. گرامى‏ترین مردم همین شخص بود که اکنون از مجلس ما خارج شد. کسى است که مردم دوست دارند از آن خانواده محسوب شوند ولى آنها دوست ندارند که جزء هیچ خانواده‏اى باشند. المناقب، ابن شهرآشوب ،ج‏4،ص:167

جاحظ :

«و أما علی بن الحسین فلم أر الخارجی فی أمره إلا کالشیعی، و لم أر الشیعی إلا کالمعتزلی، و لم ار المعتزلی إلا کالعامی و لم أر العامی إلا کالخاصی، و لم أجد أحدا یتمارى فی تفضیله، و یشک فی تقدیمه ...؛ عمدة الطالب( ص 193- 194).» درباره شخصیت علی بن الحسین شیعی معتزلی عامه و خاصه و همه یکسان می اندیشند و هیچ کس شک در برتری او نسبت به دیگران ندارد

ابن ابی الحدید :

 ابن ابی الحدید او را نهایت عبادت می داند ، «کان على بن الحسین غایة فى العبادة» تهذیب التهذیب، ج 1، ص 27

 شخصیت امام سجاد مشخص است و غیر قابل انکار این شخصیت با این عظمت در زمانی که در اوج انحططازط است چگونه نقشی داشتند .

 اصولا امامان شیعه یک سلسله به هم پیوسته اند برای انجام یک هدف واحد یک ماموریت واحد از طرف خدا دارند و نور واحدند منتهی این سلسله مقدس در شرایط مختلف اشکال مختلف یافته چرا که شرایط خاص هر زمان موضع گیری خاصی می طلبد نقش ائمه تببین اسلام و زدودن  انحرافات از دین می باشد تا حجت خدا بر مردم تمام شود و اگر ممکن بود توسط حاکمیت سیاسی اسلام را اجرا کنند اما اگر ممکن نبود حفظ اسلام وظیفه حداقلی است  .

در زمان امام حسین علیه السلام شرایط تبلیغی مهیا نبود و چاره ای جز شهادت و قیام مسلحانه علیه دستگاه ظلم وجود نداشت و شرایط بحرانی شده بود و اگر امام علیه السلام قیام نمی کرد خط  خلافت اموی باقی مانده بود لذا امام حسین علیه السلام قیام نمودند بعد ار حادثه کربلا قیام نه ممکن بود و نه مصلحت چون همه یاران امام و اصحاب خاص به شهادت رسید بودند و با شهادت امام مسیر حق و باطل روشن شده بود و بعد از آن باید این مسیر حق برای مردم تبیین شود  این مسئله ای است که در اوجش امام باقر و امام صادق  قرار داشت ، منتهی امام سحاد باید زمینه را آماده می کرد

امام سجاد در طول 34 سال شیعه را در سختترین شرایط هدایت کردند و به بهسازی فکری شیعه پرداختند اگر بخواهیم مهمترین کار هایی که امام در مسیر احیای دین بخصوص در بعد اعتقادی اشار کنیم می توان در چند بعد به این موضوع پرداخت

تربیت شاگردان در رشته های مختلف علوم

 یکی از مهمتزین کارهای امام  تربیت شاگردان بود تبلیغ وسیع نیاز به تربیت شاگردان مستعد دارد  تا در شهرهای مختلف مطالب را به دیگران برساند امام علی رغم دروان خفقان شدید توانست تعداد زیادی شاگرد تربیت کند شیخ  طوسی تعداد 173 نفر از اصحاب و شاگردان امام را نام می برد «  رجال الطوسى، ص 81- 102 » افرادی مانند : سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن معطم، یحیى بن ام الطویل، ابو خالد الکابلى‏ و.... از شاگردان مبرز امام بوده اند . تربیت متخصص قبل از امام باقر و امام صادق علیهما توسط امام سجاد علیه السلام  انجام شد و آغاز گر آن  امام سجاد  بوده است .

 تبلیغ اسلام به صورت عمومی :

اینکار به صورتهای مختلف انجام می شد الف ) پاسخ به سئوالات فقهی که نوعا امام این سئوالات را با نقل روایاتی از پیامبر و با استناد به کتاب علی بن ابیطالب علیه السلام پاسخ می دادند و کلا ایشان سعی می کردند مطالب را از پیامبر نقل کند مثلا در مورد "حی علی خیر العمل" وقتی عده ای اعتراض کردند می فرمودند پیامبر اینگونه اذان می گفت «مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏4، ص: 58 »  ب) از دیگر روش های تبلیغی امام استفاده از ایام حج بود امام از این فرصت استثنایی استفاده می نمودند و در مسجد الحرام توقف داشتند و به سئوالات مردم پاسخ و به امر تبلیغ و ترویج معارف دین می پرداختند ، غیر از اینکه درهر جمعه در مسحد النبی می نشستد تا مردم سوالتشان را ابرسند .

 بیان روش های تربیتی جهت دعوت مردم به اسلام :

امام علیه السلام فقط به نقل معارف اکتفا نمی نمودند ، بلکه به بیان روش های تربیتی دینی نیز اشاره داشتند مثلا برای آمورش کودکان از ایشان نقل شده است که نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء را با هم بخوانید و امام می فرمودند : برای  بچه اند و سخت شان است و نباید از ابتدا عبات را بر ایشان سخت نشان داد.

 گسترش فرهنگ مکتوب

 در زمان خلیفه دوم کتایت حدیث ممنوع شد و و با شعار حسبنا کتاب الله ، فضائل اهل بیت علیه السلام را مخفی می نمودند و این رویه تا زمان تا زمان عمر بن عبدالعزیز ادامه یافت در این شرایط امام با گسترش فرهنگ مکتوب دو هدف را دنبال می کردند: الف ) ترویح اسلام به صورت مکتوب ب)  احیای روش کتابت و صحیف سجادیه یکی از میراث های مکتوب امام سجاد علیه السلام است ، حضرت به دو فرزندش امام باقر علیه السلام و جناب زید این کتاب را املا کردند و ایشان می نوشتند کما اینکه رسول الله به امیر المومنین املا می کرد و حضرت می نوشتند .

مبارزه با انحرافات اعتقادی

مبارزه با جبر و تفویض

از دیگر کارهای امام ، مبارزه با انحرافات اعتقادی بود که بنی امیه رواج داده بود از جمله این تحریفات اشاعه اعتقاد جبر و تفویض در بین جامعه دینی بود و امام با این دو اعتقاد مبارزه می کردند تا جایی که معروف شده بود :  العدل و التوحید علویان و الجبر و التفویض امویان ، حکومت بنی امیه با مشروعیت دادن به جنایتش و توجیه حکومت سعی در توسعه این فرهنگ داشتند که با روش بینی و تدبیر امام این اهداف نقش بر آب شد ، آورده‏اند که بعد از آن على بن حسین (ع) داخل شد بر ابن زیاد ملعون گفت که: چه کسى تو؟ فرمود که: منم على بن حسین، گفت: گفتند که: خداى کشت على بن حسین را، فرمود که: آن برادر من بود على نام که آن مردم او را کشتند، گفت: بلکه خداى تعالى کشت او را، على ابن حسین (ع) فرمود که اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها  یعنى خداى تعالى میمیراند أجساد نفوس را در هنگام موت ایشان، و این از فعل بد شما بود ابن زیاد ملعون میخواست که در این أفعال قبیحه رفع اختیار از خود کند و بحق رجوع نماید و امام با این پاسخ فرمودند که جبری در کار نبوده است بلکه شما حسین بن علی را کشته اید . «  کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج‏2، ص: 66 »

تشبیه

تشبیه از عقایدی بود که بنی امیه برای نابودی اسلام و از بین بردن اساس توحید به آن دامن زده بودند چرا که توحید اساس دین اسلام است امام وقتی اینگونه دید به تبیین صحیح مسائل اعتقادی پرداخته و با این تفکر مبارزه می کردند تا جایی که در کنار قبر پیامبر فریاد می زند : اعتقاد تشبیه جزو اسلام نیست .

تبلیغ معارف

مهمترین مباحث معرفتی مسئله توحید ، عدل و امامت است که بیش از همه مورد تاکید ائمه دین می باشد چرا که اساس الدین همین سه مسئله می باشد و بنی امیه همین سه اصل را مورد هجمه قرار داده بود و با تشبیه توحید ، با جبر عدل و با  خلافت امامت را تحریف کردند و حضرت سجاد حساسیت موضوع درک کرده بودند و با روش های مختلف و لسان ادعیه به روشنگری می پرداختند  مثلا دردعای ششم صحیفه می فرمایند: «  أَنِّی أَشْهَدُ أَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، قَائِمٌ بِالْقِسْطِ، عَدْلٌ فِی الْحُکْمِ، رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ، مَالِکُ الْمُلْکِ، رَحِیمٌ بِالْخَلْقِ. » و به حقیقت توحید و عدل اشاره می کنند یا در دعای 48 می فرمایند : «  اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ وَ مَوَاضِعَ أُمَنَائِکَ فِی الدَّرَجَةِ الرَّفِیعَةِ الَّتِی اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا ..... »  این مقام به برگزیدگان تو تعلق دارد اما از ایشان گرفتند و به امامت اشاره دارد یا در دعای 42 به مقام و برتری امامان اشاره دارد این مواردی که عرض شد مهمترین مواردی بود که امام راجع احیا دین انجام می دادند .

کارهای دیگر امام :

الف ) بیان احکام و شریعت اسلام ب ) تبیین علمی و عملی اخلاق اسلامی ج ) مبارزه با فساد د) تبلیغ پیام عاشورا و نشان دادن فساد و غیر مشروع بودن حکومت اموی ه ) تبیین علمی و عملی رابطه انسان با خدا و امام و ) مبارزه با عالمان درباری ز)  دستگیری از فقرا ح)  آزادی بردگان 


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۱/٦/٥ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد