یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار
 
A reporter's notes and interviews

بسم الله الرحمن الرحیم

هماهنگی حماسه و عرفان در نهضت عاشورا و قیام حسینی در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین مرتضی جوادی آملی

موضوع سخن ما در باب هماهنگی حماسه و عرفان در نهضت حسینی می‌باشد لطفا ورودی به این مطلب داشته باشید ؟

بحث مهم نهضت ابا عبد الله از منظرهای مختلفی قابل بررسی است یکی از این نگاه‌ها و عمده‌ترین نظرها نظر عرفانی است بدون شک حماسه و نهضت در حوزه عقل نظری است و اگر عقل نظری ، عقل عملی را حمایت و پشتیبانی نکند در نهایت سازمان و ساماندهی خوبی نخواهد یافت .


 خداوند متعال  عده‌ای را که بر اساس کفر و انکار نسبت به خدای عالم وارد مبارزه با او می‌شوند  را به وصف قتال و مبارزه متصف می‌کند اما می‌فرماید: ایشان در مسیر طاغوت در حال تلاش هستند « وَ الَّذینَ کَفَرُوا یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِیاءَ الشَّیْطانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعیفاً سوره نساء آیه 76 » لذا تردیدی در این معنا نیست که هر حرکتی خاستگاه علمی و عملی دارد و هر چه آن علمی که پشتوانه این نظرات است عمیق‌تر و از جایگاه برتری برخوردار باشد آن حماسه نیز  قوی‌تر خواهد شد

لطفا قبل از بیان حماسه حسینی از منظر عرفان بفرمایید آیا بین عرفان اسلامی و عرفان اهل بیت تفاوتی وجود دارد یا هماهنگی و اتحاد بین این دو دیدگاه وجود دارد ؟

اگر بخواهیم حماسه حسینی را از منظر عرفان مورد بحث و بررسی قرار دهیم مناسب است در ابتدا مقدمه‌ای ذکر کنیم و تفاوت عرفان اسلامی و عرفان اهل بیت را هم  بیان کنیم و ببینیم در مدل عرفان اسلامی جریان نهضت ابا عبد الله چگونه قابل ارزیابی است

علوم اسلامی اعم از فقه ، فلسفه ، کلام ، تفسیر و.. از مجموعه‌ای از منابعی که ما نام آن را کتاب و سنت و عقل می‌نهیم اشراب و سیراب می‌شوند آن بخشی که از اهل بیت عصمت و طهارت مخصوصاً نبی مکرم اسلام به ما رسیده است در حقیقت منابع دین ما هستند و ما برای اینکه بتوانیم این منابع را به درستی در مسیرهای مختلف بکار بگیریم باید به صورت علم درآوریم  و تبدیل به علم شوند

الآن علم فقه دارای یک دستگاه فکری  خاصی است که اصول ، مسائل ، محمولات و مبادی خاص خود را دارد و یک دستگاه علمی است  ، تمام روایاتی که اهل بیت در باب قواعد فقهی مطرح کرده‌اند در ابتداء فقها و مجتهدین این روایات را دستگاه علم فقه می‌برند و از آن طریق احکام را استنباط می‌کنند ؛ هیچ فقیهی نیست که بتواند بدون مدل و دستگاه طراحی شده علم فقه حکمی را استنباط کند ؛ در قرآن کریم حدود  500 آیه معروف به آیات الاحکام می‌باشند ولی هیچ فقیهی از این آیات با اینکه از اصیل‌ترین منابع دینی ما یعنی قرآن اتخاذ شده است بهره فقهی مسقیم نمی‌برند  بلکه در دستگاه علم فقه آن را می‌سنجند و همه آنچه که برای رسیدن به یک حکم شرعی مهم است را در مدل و دستگاه فقه ارزیابی می‌کند و آنگاه به صورت یک حکم فقهی و فرعی از فروعات دینی بیان می‌کند .

 این اتفاق تنها نسبت به علم فقه نیست بلکه در حوزه علم کلام هم همین‌گونه هست ما آیات و روایات فراوانی داریم که در حوزه مباحث اعتقادی و فعل الله  وارد شده است و مستقیماً در آن آیات و روایات درباره این مسائل مباحثی بیان شده است ، همانطوری که می‌دانیم موضوع علم کلام ؛ ذات الهی ، اوصاف و افعال اوست ولی متکلم این منابع را در مدل علمی و دستگاه علم کلام می‌برد و جوانب آن را می‌سنجد و با منابع دیگری که از منابع دینی محسوب می‌شوند می‌سنجد و روشمندانه و مطابق با اصولی که در آن علم کلام بیان شده است بر اساس آن عقائد و محصولات علم کلام را استنباط می‌کند و این روش و منهج در تمامی علوم رعایت می‌شود.

آیا علم عرفان اسلامی هم از همین منهج بهره گرفته است ؟

 بله ، علم عرفان هم از همین روش پیروی می‌کند ؛ آیات و روایات فراوانی در مجامع روایی  ما در حوزه عرفان بیان شده است که نگرش‌های عرفانی و شهودی اهل بیت علیهم السلام را بیان می‌کنند و ما هیچ تردیدی نداریم که بسیاری از آموزه‌ها و تعالیمی که از سوی انبیا الهی و پیامبر خاتم و ائمه معصومین و آیات قرآنی به ما رسیده است ناظر به منظر عرفانی می‌باشد ؛ عرفان اصیل اسلامی ما این‌هاست اما این آموزه‌ها تا در یک مدل علمی وارد نشود و در آن دستگاه علمی این آیات و روایات عرضه نشوند نمی‌توان آن را به عنوان یک محصول علمی مطرح کرد آنچه که آن‌ها بیان نموده‌اند بالاتر از علم است  اما این معارف باید به یک مدل علمی تبدیل شوند لذا علم فقه ؛ علم کلام ؛ علم فلسفه و عرفان همه این‌ها اسلامی‌اند از آن جهت که منابع آن‌ها اسلامی است حتی شیوه‌هایی که ما در این علوم به عنوان علم اسلامی استفاده می‌کنیم شیوه‌ها برگرفته از همان آموزه‌ها و تعالیمی است که آن‌ها دارند ؛ البته ممکن است در برخی از علوم کار بیشتری و تحقیقات وسیع‌تری صورت گرفته باشد مانند فقه که از زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام شکل و رونق خاصی گرفته است و ائمه علم اجتهاد و  اجتهاد فقهی را به شاگردان خود می‌آموختند و مجتهد می‌پروراندند و شاگردان متعددی در علوم مختلف داشتند اما بعدها که کار عالمانه بر روی آن مسائل و مطالب صورت گرفت مدل علمی تولید شد والان فقها ما بر اساس مدل علمی احکام  الهی را استنباط می‌کنند و این روایاتی که در ابواب مختلف وارد شده است را فقیه در این مدل علمی بررسی و تحقیق می‌کند و حکم الهی را استنباط می‌کند  

عرفان اسلامی هم همین‌گونه است یعنی دارای دانش و دستگاه علمی خاص خود می‌باشد که در آن مدل علمی ، آموزه‌های وحیانی انبیا و اولیا الهی قرار می‌گیرند و نتایج عرفانی را بر اساس آن الگو تحصیل می‌کنیم ؛ حکمت همان هکذا ؛ یعنی این‌گونه نیست که آیات و روایات مرتبط به مباحث جهان شناسی مستقیماً مورد استفاده قرار بگیرد بلکه حکماء الهی این دستگاه علمی را ساختند و بر اساس این دستگاه آموزه‌هایی که از منظر حکمت از اهل بیت علیهم السلام صادر شده است را  در آن دستگاه و مدل علمی قرار می‌دهند و طبعاً آنچه را نتیجه می‌گیرند یک نتیجه حکیمانه می‌باشد البته این تحقیقات در برخی از علوم مانند علم فقه بیشتر می‌باشد

علت توسعه تحقیقات در برخی از علوم نسبت به برخی دیگر از علوم  چیست ؟

علت آن دو امر است  اول اینکه حوزه هزار و چهارصد ساله فقهی ما ؛  همواره وجود داشته است و به فرموده آیت الله جوادی آملی حفظه الله : علم فقه بیش از هزار سال عمر دارد و هر روز هم بیش از هزار ساعت در حوزه‌های علمیه بر روی آن کار شده است و چنین علمی گستردگی و عمق فراوانی دارد و  لغزش آن هم نسبت به علوم دیگر کمتر است و دلیل دوم این است که حوزه فقه مربط به عمل مکلف است و لغزش‌ها در حوزه عمل لغزش‌های سنگینی نیست اما لغزش‌ها در حوزه اندیشه و هستی شناسی و عقاید و جهان بینی لغزش‌های سنگینی می‌باشد ؛ این دو مسئله باعث شده است که برخی از علوم آن رونق و رواجی که برخی دیگر از علوم دارند نداشته باشند .

خلاصه اینکه  بر این اساس علم فلسفه و عرفان هم کاملاً اسلامی می‌باشند و همان منابعی که علم فقه و تفسیر را تأمین می‌کند علم فلسفه و عرفان اسلامی را هم تأمین می‌کند و لذا اگر به کتب اصیل حکماء بزرگ و الهی ما رجوع کنید می‌بینیم کتاب‌های ایشان سرشار از آیات و روایت می‌باشد و توانسته‌اند در دستگاه  فکری خود آیات و روایات را قرار بدهند و این دستگاه بر اساس آن آموزه‌ها شکل بگیرد .

عرفان اسلامی که عرفان اسلامی و شیعی مراد است کاملاً مستند به منابع دینی ما می‌باشد و از آموزه‌های دینی ما متخذ می‌باشد هم از جهت روش و شیوه این نوع معرفت ، روشی است که از قرآن و اهل بیت فرا گرفته شده است که روش شهودی و برخاسته از سلوک عارفانه و عاشقانه‌ای است که از متن دین متخذ است که عبارت باشد از  دستوراتی که خود شرع در جهت تهذیب و فلاح و رستگاری به انسان آموخته است و همان‌ها مایه این نوع معرفت است همان طوری که عقل یک مسیر معرفتی برای انسان است قلب هم مسیر دیگری در جهت معرفت است  با این تفاوت که محصول عقل علم حصولی است و محصول قلب ، علم شهودی می‌باشد و تفاوت‌هایی را به نوبه خود دارند در باب عرفان اسلامی که متخذ از آموزه‌های وحیانی و نکاتی که اهل بیت از منظر عرفانی مطرح نموده‌اند در علم عرفان ما به صورت روشن آمده است

خاستگاه نهضت اباعبد الله از چه افقی قابل تبیین است و از چه جایگاهی این قیام انجام شد ؟

در نهضت ابا عبد الله ویژگی که وجود دارد این است که حضرت بر اساس یک منظر عرفانی این نهضت را انجام دادند چرا که ما اگر بخواهیم قیام و نهضت حسینی را از منظر علم فقه یا علم  کلام  و فلسفه بررسی کنیم امکان پذیر نیست چرا که در آن شرایط حاد و سخت و دشواری که حکومت اموی بر جهان اسلام و اهل بیت عصمت و طهارت ایجاد نموده بود ، فرصتی برای حضور امام علیه السلام در عرصه هدایت بشری وجود نداشت و آن برخورد ظالمانه‌ای که از زمان رحلت نبی مکرم اسلام بر خاندان اهل بیت وارد شد در زمان حکومت اموی به بلوغ و رشد خود رسیده بود و نشان آن صلحی بود که امام حسن مجتبی علیه السلام داشتند ؛ حضرت دیدند اگر با شخص پلیدی مانند معاویه صلح نکند این تتمه‌ای که از اسلام و پیروان اهل بیت مانده است از بین می‌رود لذا مجبور به صلح شدند لذا می‌بینیم با اینکه امام حسن مجتبی و امام حسین علیهما السلام  هر دو امام هستند و به تعبیر پیامبر اکرم « الحسن و الحسین إمامان قاما أو قعدا ؛  عوالی‌اللآلی ج : 4 ص : 93 » اما شرایط به گونه‌ای بود که حتی فرصت برای قیام هم وجود نداشت اما بعد از رحلت معاویه پلید فرصتی پیش آمد تا اباعبدالله الله از این فرصت استفاده کنند

ما می‌خواهیم بررسی کنیم که حضرت از چه جایگاهی این قیام را نمودند اگر ما بخواهیم از منظر علم فقه به این مسئله نگاه کنیم علم فقه می‌گوید: چون جا برای امر به معروف و نهی از  منکر نیست و اگر بخواهی وارد مهلکه شوید خود را به کشتن می‌دهید « وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ ؛ بقره آیه 195» در اینجا فقه از این منظر سخن می‌گوید و می‌گوید : امر به معروف و نهی از  منکر واجب است اما باید شرایط آن مهیا باشد لذا فقه از این منظر به مسئله نگاه می‌کند ؛ اگر از منظر علم کلام و فلسفه هم به این جریان نگاه کنیم گرچه این علوم عهده دار جهان بینی افراد هستند و وظائف مکلفین را بیان نمی‌کنند اما بهر حال عدل الهی را علم کلام و فلسفه اثبات می‌کند و در این شرایط خفقان و ظلم حکومت اموی شرایط برای احیای عدل مهیا نبود آنچه که ابا عبد الله را برای این حرکت جاودان به راه انداخت آن منظر عرفان است

عرفان چه نوع نگاهی به عالم و مبدء و معاد دارد که اینگونه می‌تواند مبدء یک نهضت عظیم الهی شود ؟

علم عرفان عمدتاً  در دو حوزه بحث می‌کند اول اینکه توحید چیست ؟ و دوم اینکه موحد کیست ؟ بر اساس توحید عرفانی توحید درجاتی دارد و یکی از مراتب آن توحید شهودی یا میانی است که

رسد آدمی به جایی که بجز خدا نبیند

یعنی ممکن است انسان بجایی برسد که بجز خدا نبیند و آیا اینکه به غیر از خدا چیز دیگری هم هست یا نیست ؟! این توحید گویا نیست ؛ مطلب و معرفت بالاتری که در توحید عرفانی مطرح می‌باشد و حتی در کلام اهل بیت نیز بیان شده است  این است که جز حق تعالی در عالم نیست و هرچه که هست آیت خدا و جلوه حق متعال و تجلیات رحمان است ؛ جهان مظهر خداست و او با اسم هو الظاهر ظهور کرد و جهان مظهر  اوست خود علی بن ابیطالب می‌فرماید : « مَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آیَةٌ هِیَ أَکْبَرُ مِنِّی وَ لَا لِلَّهِ مِنْ نَبَإٍ أَعْظَمُ مِنِّی ؛ کافی ج : 1 ص : 207 » ؛ و همان طوری که علی علیه السلام در خطبه 108 نهج‌البلاغه  فرمود : « الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ  »  جهان جلوه حق است و مجلی تجلی حق متعال است و ما آسمان و زمین را آیات الهی می‌دانیم و این صریح آیات و روایات اهل بیت است ؛ جز حق چیزی وجود ندارد و هر چه که هست نمود آن بود مطلق است و این نگاه عرفان است و عارف کسی است که به این نگاه برسد و بداند جز حق متعال نیست و موحد آیینه دار جلال و جمال حق است پس توحید عرفانی این است که جز حق متعال چیزی نیست « ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ ما یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبیرُ ؛ سوره حج آیه 62 » یا « إِنْ هِیَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ  ، سوره نجم آیه 23 » این‌ها مسمی‌اتی هستند که شما بر آن‌ها اسم گذاشته‌اید و الا از نظر عارف زمین حق است ؛ آسمان حق است ؛ عالم و آدم حقند یعنی ظهور حقند و حق مطلق را به اندازه خود نشان می‌دهند و آیت حقند البته آیت بودن آن‌ها به تفاوت ظرفیت وجودی آن‌ها مختلف است و برخی وسیع‌تر هستند پس دو نکته در عرفان اسلامی مطرح است توحید و موحد و معنای این دو هم بیان شد و انسان موحد به مرتبه‌ای می‌رسد که میابد جز حق وجودی نیست رسد و به آدمی بجایی می‌رسد که جز خدا نمی‌بیند

بنا به فرمود حضرت عالی عالم جلوه حق متعال است و این اتفاق در عالم تکوین به خوبی قابل مشاهده است چرا که عالم تکوین از اراده الهی تخطی نمی‌کند اما در عالم تشریع این حقیقت را نمی‌توان به خوبی دریافت لطفا توضیحی بر این مطلب بدهید ؟

بله همینطور است ، این اتفاق در نظام تکوین به خوبی روشن است ما در عوالم هستی از نفس و طبع و عقل در هر مرحله‌ای از مراتب هستی که باشیم این حقیقت را به خوبی میابیم که هیچ موجودی از خود هستی و ذاتی ندارد و هر چه که هست جلوه اوست و به قول حکیم الهی در نغمه حسینی :

 آیینه بشکست و رخ یار دید

 جهان آیینه حق سبحانه و تعالی است ؛ این عرفان برگرفته از اهل بیت است پس جهان من البدو الی الختم آیات الهی و تجلیات او هستند و آنچه که الان زمینه را برای شبهه ایجاد کرده است فضای تشریع و اعتبار است !

در عالم اعتبار بعضاً می‌بینیم که جلوه‌هایی نشان داده می‌شد که این صورت‌ها صورت الهی نیستند ما می‌توانیم بگوییم شجر و حجر صورت الهی است یعنی به نوبه خود آیتی از آیات الهی است اما در عالم تشریع و اعتبار جریاناتی رخ می‌دهد که این جریانات حیثیت‌های الهی ندارند و انبیا الهی و سفیران آسمانی آمده‌اند تا جهان اعتبار را مثل جهان تکوین بسازند و آن‌ها را هم از مظهرت الهی برخوردار کنند لذا اگر بخواهیم رسالت انبیا الهی را از منظر عرفانی ارزیابی نماییم می‌توان گفت انبیا الهی آمده‌اند که جهان اعتبار و بشریت را به جهات روابط اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی به گونه‌ای بسازند که همان طوری که عالم تکوین آیت و مظهر الهی است عالم تشریع هم مظهر الهی باشد یعنی عدالت در همه جنبه‌های سیاسی، اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی حاکم باشد  و حق و عدل در مناسبت‌های اجتماعی و روابط انسانی حکم‌فرما  باشد

اگر نظام هستی به دو بخش تکوین و تدوین تقسیم شود نظام تکوین کاملاً جلوه الهی دارد « تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً ؛ سوره اسراء آیه 44 » ما اگر می‌خواهیم همین منظر را هم در عالم اعتبار قرار دهیم باید احکام و حکم الهی در این عالم برقرار شود عارف می‌گوید : همان طوری که جهان تکوین مظهر آیات الهی است عالم تدوین و اعتبار با همه صورت‌های مختلفی که دارد در آنجا هم باید ارادات الهی را ببینیم اراده الهی در تکوین همان است که تحقق یافته است  « قالَ رَبُّنَا الَّذی أَعْطی کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی ؛ سوره طه آیه 50  » در نظام تشریع هم باید همان باشد که او اراده کرده است و هر اراده‌ای که خدا برای جامعه بشری در نظر دارد چه به لحاظ حیثیت‌های فردی و چه حیثیت‌های جمعی می‌طلبد انبیا الهی می‌آیند تا این رسالت را انجام دهند تا جهان تشریع را هم مظهر اراده خدا نمایند لذا انبیا الهی محقق کننده اراده خدا می‌باشند و ایشان آمدند تا احکام و اخلاق و معارف را  همه بر اساس اراده الهی بسازند اگر این شد جهان تکوین و تشریع می‌شود مظهر خدا ؛ اگر در خصوص امام زمان علیه السلام می‌فرمایند : در عصر ایشان جهان پر از عدل و داد می‌شود « هُوَ الْمَهْدِیُّ الَّذِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ؛  کافی ج : 1 ص : 338 » به خاطر این است که در زمان ایشان جهان تشریع به گونه‌ای تحقق میابد که خداوند خواسته بود و عین اراده الهی در آن عصر حاکم است

 نهضت اباعبدالله چگونه این معنا را تحقق داد ؟

 علم فقه تاب این معنا را ندارد چرا که در فقه آنچه مطرح است تولی و تبری و امر به معروف و نهی از منکر و....است آیا در عصر امام حسین علیه السلام کسی می‌توانست تولی خود را به اهل بیت علیهم السلام نشان بدهد ؟ در زمانی که بردن نام علی بن ابیطالب را ممنوع کرده بودند و اسم مبارک ایشان را بر  نعل اسب می‌زدند تا لگد مال کنند دیگر کسی جرات نداشت نام فرزندش را علی بگذارد لذا در جامعه‌ای که  ابراز محبت به علی جرم بود آیا کسی می‌توانست امر به معروف و نهی از منکر کند ؟ لذا تا بخواهد امر به معروف کند فقه جلوی او را می‌گیرد و می‌گوید : باید شرایط امر به معروف محقق شود و اگر احتمال تأثیر نمی‌دهید و این کار را انجام دهید مرتکب گناه شده‌اید علم فقه راجل از تفسیر نهضت اباعبدالله است اما علم عرفان می‌تواند در تبیین این نهضت به خوبی نقش خود را ایفا کند وقتی در نقطه آغاز حرکت یعنی مدینه به امام گفتند کجا می‌روید ؟ و حال که می‌روید چرا خاندان خود را می‌برید ؟ فرمود : «انّ اللّهَ شاءَ انْ یَراکَ قَتیلا و انَّ اللّهَ شاء انْ یَراهُنَ سَبایا  ؛ بحارالانوار، ج 44، ص 364؛ مقتل الحسین، مقرّم، ص 19» خدا می‌خواهد تو را کشته ببیند و خدا می‌خواهد آنان را (اهل بیت (ع)) را اسیر ببیند

در اینجا هیچ علمی غیر از عرفان نمی‌توانداین معنا را تحمل کند  و این منظر  را جز علم عرفان نمی‌تواند توجیه کند علم عرفان  می‌گوید : جز خدا و ظهورات خدا چیزی نیست اینکه قرآن می‌گوید : « إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ..؛ سوره نحل آیه 90  » ابا عبد الله می‌خواهد مظهر آن اراده خدا باشد ؛ اگر حضرت فرمود : « وَ أَنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی ص أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ أَبِی                          عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فَمَنْ قَبِلَنِی بِقَبُولِ الْحَقِّ فَاللَّهُ أَوْلَی به الحق وَ مَنْ رَدَّ عَلَیَّ هَذَا أَصْبِرُ حَتَّی یَقْضِیَ اللَّهُ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْقَوْمِ به الحق وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ ؛ بحارالأنوار ج : 44 ص : 329 » و من نه از روی خودخواهی و یا برای خوشگذرانی و نه برای فساد و ستمگری از مدینه خارج می‌گردم، بلکه هدف من از این سفر، امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امور امّت است ؛ یعنی من می‌خواهم  مظهر امر به معروف و نهی از منکر الهی باشیم کما اینکه خدای متعال امر به معروف و نهی از منکر و تباهی می‌کند و اگر نبود سخن رسول الله که فرود : «انّ اللّهَ شاءَ انْ یَراکَ قَتیلا و انَّ اللّهَ شاء انْ یَراهُنَ سَبایا »   قطعا ابی عبد الله نمی‌توانست این کار را انجام دهد لذا همه به ایشان گفتند کجا می‌روید ؟

این جریان باید برای همه ما درس باشد که ابا عبد الله برای تحقق نهضت الهی و اراده خداوند وارد عرصه عاشورا شد و اگر گفته شود عرفان حسینی و نهضت ابا عبد الله چه نسبتی با عرفان دارد باید  سوال کنیم که این نهضت چه نسبتی با عرفان ندارد ؟! بلکه تماماً متخذ از این نگرش عرفانی است

عرفان یعنی شهود حق و خداوند اراده کرده است که حق و عدل را در این شرایط سخت و دشوار که در اثر حرکات منافقانه معاویه و حکام ظالم ؛ اسلام در آستانه محو شدن بود  را احیا کند لذا  قدم به قدم حضرت بر اساس نگرش عرفانی حرکت می‌کردند و اصحاب و یاران حضرت هم این‌گونه بودند این‌گونه نبود که کسی بر اساس ملاک‌های ظاهری در نهضت عاشورا حضور داشته باشد وقتی حضرت به عبید الله حر جعفی گفت بیا به یاری من و او گفت من نمی‌توانم اما اسب و شمشیرم را اهدا می‌کنم حضرت فرمود : «یا ابن الحرُّ ما جئناک لفرسک وسیفک! إنّما أتیناک لنسألک النصرة، فإنْ کنت قد بخلت علینا بنفسک فلاحاجة لنا فی شی‌ء من مالک! ولم أکن بالذی اتخذ المضلّین عضداً لأنی قد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم وهو یقول: من سمع داعیة أهل بیتی ولم ینصرهم علی حقه‌ام إلّا أکبّه اللّه علی وجهه فی النار ؛ الفتوح، 5: 129- 132، وعنه مقتل الحسین علیه السلام، للخوارزمی 1: 324- 326، وانظر الإرشاد: 209 وتأریخ الطبری؛ وأنساب الأشراف، 3: 384؛ وإبصار العین: 151- 15» من به طمع شمشیر و اسب به نزد تو نیامده‌ام، بلکه بدان آمده‌ام تا در موافقت من مرافقت نمایی و مرا بر دشمنان مدد و معاونت کنی. اگر به نَفْس خویش با ما بخیلی می‌کنی ما را به مال تو حاجتی نیست و من از جدّ خویش محمّد مصطفی (ص) شنیده‌ام که هر که فریاد یاری خواستن اهل‌بیت من بشنود و ایشان را یاری ندهد خدای تعالی او را در آتش دوزخ بر روی افکند. این نگرش در غیر مدل عرفان قابل ارزیابی نیست .

آیا این نگاه عارفانه در یاران حضرت هم مشهود بود ؟

قطعا یاران اباعبدالله هم دلداده بودند و بر اساس مدل عرفانی و قلبی وارد قیام عاشورا شدند لذا تمام اصحاب حضرت با دلدادگی وارد عاشورا شدند .

در جریان حوادث عاشورا آن صحابی و یار وفادار امام ؛ سعید بن عبد الله  به حضرت عرض کرد موقع نماز است و هنگام نماز گفت یا بن رسول الله من فرسنگ‌ها راه آمده‌ام تا به اینجا رسیده‌ام لذا در هنگام نماز اجازه بده سپر بلای تو باشم و این جز با مدل عرفان قابل تفسیر و تفهیم نیست « مقتل الحسین علیه السلام، خوارزمی، ج 2، ص 20، انوارالهدی؛ الملهوف، ص 165 »

هماهنگی حماسه و عرفان در نهضت حسینی را چگونه تبیین می‌کنید ؟

حماسه‌هایی مانند حماسه اباعبدالله علیه السلام متأثر از عرفان است و این‌گونه نبست که حماسه در عرض عرفان باشد چرا که حماسه مربوط به عقل عملی است و شهود کار قلب است و عمل متأثر از شهود و فعل قلب است همه عارفان با حماسه و نهضتی که در مسیر اراده الهی است موافقند منتهی برخی از عارفان در سفر اول و دوم  عرفانی خود متوقف شده‌اند و برخی به سفر سوم و چهارم عرفانی خود نیز رفته‌اند  انبیا الهی کسانی هستند که اسفار اربعه را پیوده اند ؛  یعنی نه تنها به حق رسیده‌اند بلکه از جانب حق برای هدایت خلق آمده‌اند تا ارادات الهی را محقق کنند از آنجا که اراده الهی به تحقق عدل و داد در سراسر عالم تعلق گرفته است لذا هیچ عارفی با حماسه و نهضت و قیام مقابل ظلم و استبداد مخالفت ندارد منتهی برخی به سفر چهارم نیز موفق شده‌اند و به دستگیری خلق آمده‌اند و برخی در سفر اول و دوم متوقف شده‌اند لذا انبیا الهی و اولیای حق بر اساس همین عرفان وارد میدان هدایت خلق شده‌اند و از این حرکت‌ها نهضت امام خمینی ( ره ) نیز متأثر می‌باشد و به فرموده آیت الله جوادی آملی در کتاب بنیان مرصوص : « امام قهرمان اسفار اربعه بود ؛ بنیان مرصوص ص 87»  و اگر عرفان امام نبود این حرکت او قابل توجیه نبود و خیلی نمی‌توانستند این اقدام امام را توجیه کنند ، ظلم را می‌دیدند و مبارزه را ، راه قطعی می‌دانستند اما می‌گفتند : شرایط مناسب نیست و قیام و نهضت به کشتن دادن جامعه هست لذا اگر این نهضت شکوهمند انقلاب اسلامی محقق شد به خاطر این بود که امام شاگرد عرفانی اباعبدالله الحسین  بود شما اگر به پیام‌های امام در آن عصر نگاهی بیاندزید می‌بینید که ایشان بر اساس همان بینش عرفانی نهضت خود را محقق ساخت و می‌فرمودند : «  نگویید شرایط آماده نیست بلکه باید شرایط را آماده کرد »  مهیا کردن شرایط حصولی نیست تحصیلی است و شرایط قیام را باید تحصیل کرد .این « إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ..؛ سوره نحل آیه 90  » یعنی نهضت ابا عبد الله و ابن نگرش در سراسر نهضت حسینی مشهود است .

از حالات اباعبد الله و اصحاب ایشان در هنگامه شهادت با این نگرش مطالبی بیان نمایید ؟

این نگرش ادامه یافت تا صبح روز عاشورا و در شب عاشورا حضرت پرده از چشمان اصحاب برداشت و جای ایشان را نشان داد « علل الشرایع، ج 1، ص 229، باب 163، شماره 1؛ و ر. ک: بحار الانوار، ج 44، ص 297، شماره 1 » آیا این جز عرفان است ؟!  لذا در شب عاشورا همه خوشحال بودند و در شب عاشورا نام خود را بر تیرها می‌نوشتند « رک : تاریخ طبری، ج 5، ص 441 »  تا تصور نشود ایشان انسان‌هایی معمولی بوده‌اند بلکه اصحاب حضرت از بزرگان و اصحاب و شخصیت‌های علمی زمان خود بودند و حالات ایشان در زمان شهادت به گونه‌ای بود که عاشقانه به مصاف مرگ می‌رفتند و شخصیت‌هایی مانند علی اکبر و حضرت عباس که در  اوج و شکوه عرفان هستند مسئله دیگری است ، حضرت علی اکبر در حالی که هنوز زنده است می‌گوید: « نادی بأعلی صوته: یا أبتاه! هذا جدّی رسول اللّه صلی الله علیه و آله قد سقانی بکأسه الأوفی شربة لا أظمأ بعدها أبداً! وهو یقول لک: العجَل! فإنّ لک کأساً مذخورة ؛ مقتل الحسین علیه السلام للخوارزمی: 2: 34- 36، وانظر: الإرشاد: 2: 106- 107 وتأریخ الطبری: 3: 330- 331، والدرّ النظیم: 555، والأخبار الطوال: 256، وتذکرة الخواص: 230، وإعلام الوری: 2: 464، وتسلیة المجالس: 2: 310، ومقاتل الطالبین: 86 »  و پرده‌ها کنار رفته‌اند تا اینکه نوبت به  ابا عبد الله علیه السلام می‌رسد و مناجات حسین (ع) در لحظات شهادت از زیباترین حالات معنوی آن حضرت است که با خدایش این‌چنین سخن می‌گوید:«یا الهی صبراً علی قضائک و لا معبود سواک یا غیاث المستغیثین ؛ صحیفة الامام الحسین( ع)، الشیخ جواد قیومی، ص 100»اگر بخواهیم به این نکته بیشتر توجه کنیم باید گفت : ایشان شهود حق داشتند و مستغرق در شهود حق بودند و برای تحقق اراده الهی به این قیام آسمانی دست زدند هیچ چیز ایشان را نمی‌توانست به صحنه بیاورد و ایشان را به مقامی رساند که حضرت در شب عاشورا بفرماید : « فَانّی لا اعْلَمُ اصْحاباً اوْفی وَ لا خَیْراً مِنْ اصْحابی وَ لا اهْلَ بَیْتٍ ابَرَّ وَ لا اوْصَلَ مِنْ اهْلِ‌بَیْتی فَجَزاکُمُ اللَّهُ عَنّی خَیْراً ؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، سید بن طاووس، ترجمه سید محمد صحفی، ص 74»

من اصحابی باوفاتر و بهتر از یاران خود و خاندانی نیکوتر و مهربان‌تر از خاندان خود سراغ ندارم. خداوند از جانب من به شما پاداش خیر دهد.

یاوران امام حسین (ع) با بصیرت و شناخت کامل و ایمان به هدف، مسیر خود را با اختیار برگزیده بودند و امام (ع) در جذب آن‌ها هرگز از تهدید، تطمیع و فریب و خدعه استفاده نکرد؛ بلکه آنان با ایمان به هدف مقدّس حسین (ع) به حمایتش برخاستند .

وفی از ماده "وفی" است یعنی هر چه که دارند دادند ؛ اینکه  می‌گویند: « اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حینَ موت‌ها  ؛ زمر آیه 42» یعنی همه چیز او را می‌گیرد و اینکه می‌گویند ایشان باوفا بودند یعنی همه چیز خود را در طبق اخلاص نهادند و تقدیم کردند لذا نهضت امام حسین جز عرفان چیزی دیگری نیست و اگر بخواهیم مقایسه‌ای بکنیم حماسه قالب است و عرفان قلب و آن قلب این قالب را ساخته است و اینکه می‌بینیم با گذشت قرن‌ها با وجود همه عداوت‌ها و سعی دشمنان اهل البیت در مخفی کردن نور حسینی هنوز این نهضت زنده و شکوفا و جاویدان شده چون ارادة الله است باقی است .

در زیارت اباعبدالله الله در نیمه شعبان می‌گوییم : « وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ نُورُ اللَّهِ الَّذِی لَمْ یُطْفَأْ وَ لاَ یُطْفَأُ أَبَداً وَ أَنَّکَ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِی لَمْ یَهْلِکْ وَ لاَ یُهْلَکُ أَبَداً » و گواهی می‌دهم که تو آن نور خدایی که از ازل روشن بوده و تا ابد هیچکس آن را خاموش نتواند کرد و تو وجه باقی الهی این‌ها همان مطالبی  است که در عرفان اسلامی می‌بینیم و بزرگان و حکیمان الهی ما این مطالب را در قالب علمی می‌برند و نتایج و محصولات علمی و عرفانی می‌گیرند و به حوزه علم و عرفان ارائه می‌دهند

توصیه‌هایی برای اهل منبر داشته باشید  ؟

 همان طوری که امام راحل فرمود : ما هر چه داریم از محرم و صفر داریم و حوزه‌ها به برکت این محرم و صفر بر پا هستند و اگر علم فقه و کلام و فلسفه و ... داریم همه به برکت این منابر و محافل حسینی است و احیا محرم و صفر اصل هستند ؛ درست است که حوزه‌ها این محافل و مجالس را برپا می‌کند اما قوام خود این حوزه‌ها به این منابر و تکایا و حسینیه‌هاست دو عامل همواره نهضت اباعبدالله اله را در طول تاریخ همواره آسیب می‌زند : اول از ناحیه دشمنان که نمی‌خواستند این نهضت رشد کند و دوم : دوستانی هستند که بر اساس غفلت و جهل با نهضت حسینی برخورد می‌کنند ؛ نهضت اباعبد الله یک دستگاه پاک و منزه است که آلودگی را بر نمی‌تابد ممکن است مدتی کسی بخواهد با این نهضت بازی کند اما اگر آلودگی ادامه یابد عظمت مقدس این نهضت او را کنار می‌زند و بازی کردن با این نهضت جایی ندارد ؛ حرف‌های لغو و سخنانی که موجب وهن این نهضت می‌شود نباید از بیان مبلغان گفته شود ؛ عده‌ای نهضت عاشورا را تنها در حد احساسات و عواطف خلاصه می‌کنند و چهره ابا عبد الله و ابوالفضل العباس و علی اکبر و دیگر شخصیت‌های بزرگ عاشورا را در یک مدل طبیعی و مادی ارزیابی می‌کند آن‌ها چون توان این را ندارند مدل‌های ملکوتی و نگرش‌های عقلانی را در جامعه ارائه کنند این معارف را از ملکوت به ملک تنزیل می‌دهند و سخن از چشم و لب و گونه می‌کنند نهضت عاشورا نهضت ملکوتی است و نباید شعر و مطلبی بگوییم که موجب نقص و تنزل این نهضت باشد .

آخرین توصیه‌ای که امام حسین علیه السلام به اهل بیت نمود این بود : به گونه‌ای حرف نزنید که موجب پایین آمدن قدر و منزلت قیام ما گردد و مبادا صدقه قبول کنید و مبادا مسائل مالی را مطرح کتید در نهضت ابا عبد الله هم کسانی که با عزت و با صلابت باشند ، قطعا اباعبدالله این عزت را برای ایشان تأمین خواهد کرد

اگر توصیه‌هایی و انتقادی درباره هفته نامه افق دارید بفرمایید  ؟

الحمدالله لله این مجله و هفته نامه وزانت علمی خود را حفظ کرده است و گرفتار سیاسی کاری نشده است و حضرت آیت الله جوادی آملی مطالعه این هفته نامه افق  را توصیه می‌کردند.

 

 

 

 

 

 


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩۱/٦/٦ توسط ح.کرمی
تمامی حقوق مطالب برای یادداشت ها و مصاحبه های یک خبرنگار محفوظ می باشد